Newsletter
Name:
E-mail:

Адыгеим щыщ археологоу Тэу Аслъан дашIыгъэ зэдэгущыIэгъур

admin - 2014-10-15 04:12:28

 

Титарихъ изэгъэшIэн чIычIэгъым чIэлъ пкъыгъохэмкIэ къебгъэжьэн фаеу археологхэм алъытэ. Ащ ты­къы­пкъырыкIызэ, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, Урысыем ижурна­листхэм я Союз хэтэу, Адыгеим культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан гу­щы­Iэгъу тыфэхъугъ.

- Адыгеим ичIыгухэм тащы­тIэзэ къэдгъотырэ пкъыгъохэм титарихъ ишъэфхэм уахащэ, - къеIуатэ Тэу Аслъан. - Адыгэхэмрэ урысхэмрэ зэпхыныгъэу яIэр къэзыушыхьатырэ пкъыгъохэр тиреспубликэ къыщычIа­хы­гъэх. Мыекъуапэ итемыркIэ километри 5 - 6-кIэ къалэм пэчыжьэ­хэу щыт Iуашъхьэхэмрэ псэупIэ­хэм­рэ къащагъотыгъэр макIэп.

- Пкъыгъохэр зыхэхьэрэ лъэхъаныр агъэунэфыгъа? Къагъотыхэрэр тиреспубликэ къенэжьыха?

- Мыекъопэ ыкIи МыотI культурэм ахэхьэх. Титарихъ хэпшIы­кIэу къагъэбаигъ. 1998-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм культурэм фэгъэхьыгъэ законэу ашта­гъэм къы­зэрэщиIоу, Адыгеим къы­щагъотырэ пкъыгъохэр тиреспубликэ къинэжьынхэ фае.

- Зэхащэрэ экспедициехэм ащыщхэм яIофшIэн анахьэу зыфэгъэхьыгъэр къытаIоба.

- КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъ­хэм искусствэхэмкIэ я Къэралы­гъо музееу Мыекъуапэ дэтым идиректорэу Кушъу Нэфсэт кIэщакIо фэхъуи, къэгъэлъэгъон гъэшIэгъон музеим щызэхащэгъагъ. Ащ археологхэр, шIэныгъэлэжьхэр, Адыгеим иобщественнэ движе­ниехэм ялIыкIохэр хэлэжьагъэх. Олимпиадэ джэгунхэу 2014-рэ илъэсым Шъачэ щыкIощтхэм япхы­гъэ псэолъэшI Iофыгъохэр агъэцакIэхэзэ, газыр зыращэщт лъагъом игъэпсын фежьагъэх.

- «Мыекъуапэ - Самур­скэр - Шъачэ» зыфиIорэ лъагъор арыба укъы­зыте­гущыIэрэр?

- Ары. Ащ къыхиубытэрэ сау­гъэтхэр пэшIорыгъэшъэу атIыгъэх, пкъыгъо макIэп къагъотыгъэр. Хэ­бзэ шапхъэу щыIэхэмкIэ культурэм исаугъэтхэу псэолъэшIыпIэмэ къахиубытэхэрэр археологхэм ауплъэкIунхэ, атIынхэ фае. Псэуа­лъэр зышIыщтхэм ахъщэу ащ пэ­Iухьащтыр яплан къыхеубытэ. ПсэолъэшIхэмрэ археологхэмрэ зэзэгъыхэшъ, Iуашъхьэхэм, псэу­пIэхэм ащэтIэх. Мызэгъогум мы сау­гъэтхэм яуплъэкIун шIэныгъэ­лэжьыбэ хэлэжьагъ.

- ШIэныгъэлэжьхэр тыдэ щыщых?

- США-м, Германием, Урысыем, Адыгеим яшIэныгъэлэжьхэм уплъэкIунхэр дэгъоу зэхащагъэх. Къа­гъотыгъэ пкъыгъохэр зэрагъа­шIэх, тарихъ теплъэу яIагъэхэр зэтырагъэуцожьых.

- Къагъотыгъэ пкъыгъохэм ацIэхэр къытфеIоба.

- Iашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, Iэмэ-псымэхэр, илъэс пчъагъэхэм къамыгъотыгъэхэу дышъэ IэшIэгъэ хьалэмэтхэр тигуапэу къахэтэгъэщых. IофшIэнхэр зэпагъэухэрэп. ЕтIани искусствэм хэшIыкI фы­зи­Iэмэ ашIогъэшIэгъоныгъэр, мэ­фэ заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, къычIа­хыгъэ пкъыгъомэ ащыщхэр му­зеим къызэрэщагъэлъэгъуагъэхэр ары.

- ШIэныгъэлэжьхэм, ­археологхэм уплъэкIунэу ашIыхэрэм ямэхьанэ ты­тегъэгущыIэба.

- УплъэкIунхэм мэхьэнэ шъхьа­Iэу яIэр щыIэныгъэм къыхэхыгъэ гупшысэу щыт. Мыекъопэ культурэмрэ мыотIхэм якультурэрэ зэ­пхыныгъэу ахэтлъэгъон тлъэкIыщт­хэр агъэунэфынэу тащэгугъы. Газыр зэрыкIощт лъагъор агъэпсы зыхъукIэ, археологхэр тарихъ Iо­фы­гъохэм ягъэунэфын чанэу хэлэжьэщтых. Мыекъопэ культурэм икъежьапIэ щегъэжьагъэу цIыфхэр ащ щыпсэущтыгъэх. Илъэс мини 5-м нахьыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, апэрэ псэупIэхэр щагъэпсыгъагъэх.

Пкъыгъохэр къэрэгущыIэхи, зэхэпхыщтыр...

- Аслъан, илъэс зэфэ­шъхьафхэм археологхэм къагъотыгъэ пкъыгъохэм тяплъышъ, зэдгъэпшэщтхэр тшIэрэп.

- Адыгэхэр ижъырэ лъэхъаным къыщыублагъэу ячIыгу зэрэщы­псэухэрэр пкъыгъоу къэдгъотыхэрэм къаушыхьаты. Нартхэм ялэ­гъупэшхо сантиметрэ 90-рэ илъэгагъ, ыIу ихъурэягъэр сантиметрэ 85-рэ мэхъу. Ащ фэдэ щыуаны­шхохэр адыгэмэ джырэ уахътэми агъэфедэх. Хъяр зиIэхэм лэгъупэ­шхохэр сыдигъуи ящыкIэгъагъэх. 1982-рэ илъэсым улэпэ Iуашъхьэм ар къыщагъотыгъагъ.

- Красногвардейскэ районым ипсэупIэу Свободнэм къыщыжъугъотыгъэхэри тарихъым инэ­кIу­бгъо­хэм ахэкIокIэщтхэп. Джэмышхым сыда къе­пIуалIэ пшIоигъор?

- Къупшъхьэм джэмышхыр хэ­шIыкIыгъ, ыныбжьыр илъэс ми­ни 5-м нахьыб.

- Адыгэмэ ятарихъ укъы­тегущыIэзэ, джэмышхым тишIэжь къыгъэбаищтэу олъыта?

- Адыгэхэр джэмышхыкIэ шхэ­хэу заублэм культурэу алэжьы­щтыгъэм изакъоп тыкъызытегу­щыIэрэр. А лъэхъаным щымыIэгъэ лъэпкъыбэмэ ягугъу къэтшIын тлъэкIыщт. Арышъ, анахьыжъ лъэпкъхэм адыгэхэр ахэтэлъытэх.

- Пцэжъые жэлыехэри къэ­гущыIэнхэм фэхьазырхэу къытщэхъу.

- Ахэри къупшъхьэм хэшIы­кIыгъэх, илъэс мини 5-м нахьыб аныбжьыр. 1983-рэ илъэсым Свободнэм къыщыдгъотыгъэх. Адыгэ­хэр ижъыкIэ къыщыублагъэу зэ­рэ­псэущтыгъэхэр, яфэIо-фашIэхэр ежь-ежьырэу зэрагъэцакIэ­щты­гъэхэр зыцIэ къетIогъэ пкъыгъохэм къаушыхьаты. ЕтIэ гъэжъа­гъэм, къупшъхьэм ахэшIыкIыгъэ джэмышхыхэр, къупшъхьэм хэ­шIы­кIыгъэ пцэжъыешэ жэлыехэр, пшъэшъэ пкъыищыгъэ теплъэхэр яIэхэу скульптурэ цIыкIухэр, ятIэм хэупIэпIыкIыгъэ цухэр щысхэу, тэлъэгъух. Мыхэр пэсэрэ культурэм хэхьэрэ пкъыгъо хьалэмэтых.

- Унагъом адыгэмэ ща­гъэфедэщтыгъэ хьакъу-шыкъухэр...

- Ахэри къэдгъотыгъэх. Апкъхэр пIуакIэх, пытэх, лъэпкъ тхы­пхъэ дахэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэх. Мыхэр зышIыщтыгъэхэр къошыным ишIын фэIазэхэр арых. Сэнаущыгъэ зыхэлъ цIыфхэр зэрэпсэущтыгъэхэр тарихъымкIэ къэтэ­Iуатэ.

- Олимпиадэ джэгунхэу Шъачэ щыкIощтхэм тате­гущыIэ зыхъукIэ, Адыгэ Республикэм ыцIэ зэрэ­щыIущтым тегупшысэ.

- Лондон щыкIогъэ Олимпиа­дэ джэгунхэм якультурнэ программэ тиансамблэ цIэрыIоу «Ислъамыер» хэлэжьагъ, ар дэгъу. ­Шъачэ щызэхащэрэ Олимпиадэм нэмыкI екIолIакIэ фэтшIын фае. Тэ, архео­логхэм, тарихъыр шъыпкъэм тетэу къэдгъэлъэгъоным тыфэхьазыр. Пэсэрэ лъэхъаным къыщыублагъэу адыгэхэр Шъачэ зэрэщыпсэухэрэр агъэунэфыгъ. Ермэлхэм, урымхэм ацIэ къыраIоным ыпэкIэ адыгэхэр ащ зэрэщыпсэущтыгъэхэм шIэ­ны­гъэ лъапсэ иIэу тыкъытегущыIэн тлъэкIыщт. АщкIэ тимузей Iофыбэ егъэцакIэ.

- ШъуимэфэкI пае тышъу­фэгушIо, шъуи­гухэлъы­шIухэр Тхьэм къыжъуде­гъэхъух.

- Тхьауегъэпсэу.

ЕмтIылъ Нурбый.

Адыгэ Макъ

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments