Newsletter
Name:
E-mail:

Адыгабзэр IорыIуатэм иIункIыбз - Унэрэкъо Рай

admin - 2016-10-20 21:05:15

 

Зым зыр къыгъэнафэу адыгабзэмрэ IорыIуатэмрэ зэрэзэпхыгъэм зыми щэч хилъхьэрэп: IорыIуатэр бзэм къырехьакIы, зэрегъэзафэ, егъэбзэрабзэ. Джащ фэдэ къабзэу бзэм ишъэфхэр, икъэIокIэ хьалэмэтхэр, ишэпхъэ лъагэхэр IорыIуатэм еухъумэх. IорыIотэ шIэныгъэм къызэригъэнафэрэмкIэ, ащ ыбзэ жэрыIуабзэм теIэтыкIыгъ, диалектхэм ашъхьагъ ит, хэшыпыкIыгъабзэкIэ зэгъэпэшыгъ. АщкIэ литературэм ишапхъэхэм апэгъунэгъу. Ащ фэдэу бзэ хъырахъишъэу лъэпкъым илъэс минхэм ылэжьы­гъэм щыщэу сыд фэдиза непэ дгъэлэжьэшъурэр? Джа упчIэр ары мы Iофыр шIэныгъэ плъапIэ тетэзгъэщагъэр.

Тызэрэщыгъуазэу, непэ хэ­гъэгум, Урысыем, дунаим къы­щекIокIырэ Iофыгъохэм япхы­гъэу, экономикэм, политикэм, технологиякIэхэм къапкъыры­кIэу лъэпкъ макIэхэм абзэ истатус екIотэхы. Тэри ахэм тащыщ. Шъыпкъэ, тэ тызщыгу­гъын фэдэ тиI: тыбзэ, урысы­бзэм фэдэу, къэралыгъуабз. ТIури зэфэдэу дгъэфедэн тыфит. Ау тифитыныгъэхэр зэри­фэшъуашэу дгъэзекIошъу­хэ­рэп. Урысыбзэу ятIонэрэ къэралы­гъуабзэу тиIэр ныдэлъфыбзэ фэдэу тфэхъугъ, тырэлажьэ, ты­рэпсэу, дунаим тыкъыщы­ре­щэкIы, тшIокъабыл, тшIогу­псэф. Ар дэгъу. Ау тщыгъу­пшэрэр зы — бзыур тэмитIу нахь, зы тамэм рыбыбышъурэп. IитIум ашIэщтыр Iэлъэны­къом тебгъакIэу, адрэр умы­гъэлажьэмэ сыд къыщышIын? Зы тIэкIурэ Iэлъэныкъоми, кIо­чIэшхомэ, зыкъыребгъэ­хьакIын, ау… Ныкъор ныкъо…

Адыгабзэр непэ тIэкIэкIы, бзэныкъоу тыкъэнэным ищына­гъо къытшъхьарыуцуагъ. Ушъхьагъухэр лъэныкъуабэу зэпкъырылъ. Тызфит Iофи, тызфимыти ахэм ахэт. Зэпстэуми ягугъу къэтшIынэп. Анахь шъхьаIэхэр къэдгъэнэфэн:

— тицIыфышъхьэ хахъорэп, бзэр зезыхьан фаехэм япчъа­гъэ къыщэкIэ;

— адыгабзэр зыщыбгъэлэжьэщт IофшIапIэхэр нахь макIэ мэхъух (гъэзетэу «Адыгэ ма­къэр», радиомрэ телевидением­рэ — хэдзагъэу адыгабзэкIэ къызэрэгущыIэхэрэр, къоджэ еджапIэхэм мэкIэ дэдэу къачIэ­нэжьыгъэ адыгэбзэ ­сы­хьатхэр…);

— адыгабзэм рыпсэун, ры­щыIэн, ышъхьэ риIыгъыжьын зылъэкIыщтхэм япчъагъэ нахь макIэ мэхъу. Бзэр икъоу умы­гъэлажьэмэ икъарыу мэкIуасэ;

— адыгабзэр непэ общест­веннэ—къэралыгъо пчэгум екIо­ты. Унагъом ущыгугъын пIонти, ащи ушхугъэу адыгабзэр щызэрэхьажьрэп;

— бзэм идэе кушъэу тлъытэщтыгъэ чылэм технология­кIэ­хэм зыщаушъомбгъу. Лъэпкъышхохэм абзэ, ащ дэкIэжьмэ (гущыIэм пае, урысыбзэр), адыгабзэм фэдэхэр хъыбэй ехъулIэх;

— адыгабзэр зыгъэщэрыоу, тетIупщыхьагъэу ащ рыгущыIэу, рыгупшысэрэр хэпшIыкIэу мафэ къэси нахь макIэ мэхъу. ЫпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ Iофхэм ари къапкъырэкIы. Студентэу едгъаджэхэрэмкIэ ар нэрылъэгъу. ЗэкI пIоми хъунэу, ахэр чылэм къикIыгъэх, ау ныдэлъфыбзэм иIэшIугъэ зыхамышIэу, бзэ хьаф рыгу­щыIэхэрэм фэдэх.

Зы гущыIэкIэ къэпIон ­хъумэ, гъашIэм гъэзапIэ горэ фэхъу къэси зэрэхъу хабзэу, адыга­бзэр непи ушэтыпIэ иуцуагъ. ЛIэуж пэпчъ мы гумэкIыгъом пхырэкIы. Мызэгъогум тызни­гъэсыщтыр къэшIэгъуае.

Зэ илъыгъокIэ зэшIопхын Iо­фэу а зэпстэур зэрэщымытри къыдгурэIо. Непэ хэкIыпIэ гъэнэфагъэхэр къэтымыгъо­тыщтми, акъыл зэхадзэ тшIымэ, амалэу щыIэхэр зэтхьылIэ­хэмэ, адыгэ шIэныгъэм зэри­гъэуIугъэ къэкIуапIэхэр дгъэфедэхэмэ, адыгабзэм икъарыу къэджышэжьынэу сшIошъ мэхъу. НэмыкI Iоф зэшIомых­хэри етIанэ ащ къеуцолIэщтых.

Бзэм зезыгъэужьыжьыщтэу игъашIэ лъызыгъэкIотэщт амалхэм зэу ащыщ IорыIуатэр. Ащ бэшIагъэу гу лъитагъэу щытыгъ лъытэныгъэшхо зыфэтшIэу, бзэ­шIэныгъэлэжь цIэрыIоу, тикIэлэ­егъаджэщтыгъэу КIэрэщэ Зай­наб. Адыгэ бзэшIэныгъэм лъа­псэ зэрэфишIыгъэм дакIоу ащ егъэджэн-гъэсэныгъэ IофымкIэ ежь иекIолIэкIэ шъхьаф, иметодикэ тегъэпсыкIыгъэ шIэныгъэ школэ къыгъэнагъ. Ащ мыукъо­жьын хабзэу хилъхьагъэхэм ащыщ адыгэ лъэпкъым ыбзэ, икультурэ, итарихъ тетхыхьэ­рэ пстэуми IорыIуатэмрэ жэрыIуа­бзэмрэ тегъэкIапIэ, IэубытыпIэ зэрашIын фаер. Ежьыри ащ фэIорышIэщтыгъэ. БзэшIэныгъэм иIофыгъохэм яушэтынкIэ Iоры­Iотэ текстхэр IэубытыпIэ зэри­шIыщтыгъэхэм ихьатыркIэ Зайнаб ыугъоигъэ материалыбэ къэнагъ. Ахэм ащыщых 1950-рэ илъэсхэм КIуай Зэфэс, Хьа­шъхьанэкъо Махьмуд афэдэ къэбарIотэ губзыгъэхэу гущы­Iэгъу зыфэхъугъагъэхэм къа­ригъэ­Iотэжьыгъэхэу АРИГИ-м ифонд хэлъхэр. КIэрэщэ Зайнаб иIофшIагъэхэм зэкI пIоми хъунэу IорыIуатэм къыхэхыгъэ щысэхэр ахэгъэщагъэх. Бзэм иамалхэр, икъарыу зынэсхэрэр къыушыхьатынхэм пае ащ сыдигъуи зызфигъазэщтыгъэр гущыIэжъхэр, псэлъэ щэрыохэр ары. Егъэджэн IофымкIи ахэр апэрэ тегъэкIапIэу иIагъэх.

Илъэс пчъагъэм къыкIоцI диалектологиемкIэ студентхэм къаригъэугъоигъэ материалхэм IорыIуатэр къябэкIы. Адыга­бзэм икуугъэ а материалхэр ишыхьатых.

КIэрэщэ Зайнаб ыцIэкIэ щыт кабинетэу адыгэ филологием икафедрэ щызэхэщагъэм Iэпэ­рытх минитIум къехъу, ­папки 156-рэ хъоу щызэгъэпэшыгъ. Ар IахьитIоу гощыгъэ. Зым ежь Зайнаб ишIэныгъэ статьяхэм, лекциехэм, конспектхэм яIэпэ­рытххэр хэлъых. Адрэм студентхэм къаригъэугъоигъэ материалхэмрэ аригъэтхыгъэ шIэ­ныгъэ IофшIагъэхэмрэ щызэхэугъоягъэх. Ащ хэлъых ыпэкIи ыужкIи адыгэ шъолъырым щаугъоигъэ-щыхаутыгъэмэ къахэмыфэгъэ текстхэр, тызщыгъо­зэ IорыIотэ зэфэшъхьафхэм явариант гъэшIэгъонхэр. Ащ фэдэх, гущыIэм пае, нарт ­эпосым илIыхъужъхэм ахалъытэрэ Къу­ныуд ехьылIэгъэ пщыналъэу Пэ­кIэшхо Ахьмэд 1959-рэ илъэсым аригъэтхыжьыгъагъэр. Ащ изы вариант хьалэмэт тэ Тыркуем 1999-рэ илъэсым къыщыттхыжьыгъ.

ГъэшIэгъон дэдэх ­студентхэм къатхыжьыгъэ къэбархэу Дэгу­жъыекъо Къунчыкъо ехьылIа­гъэу ХъокIо Ибрахьимэ 1960-рэ илъэсым къыIотэжьыгъэр. «ПсытхьачIэгъ икъэбар», «Сырадынэ икъэбар» зыфиIохэу Кобл Осмэн 1970-рэ илъэсым аригъэтхыжьыгъэхэр, «КIэпщэ даем иорэдэу» Еджэркъуае 1964-рэ илъэсым Шышъхьэ Тэ­марэ къыщитхыжьыгъэр. Джы­рэкIэ а зы текст закъор ары кIэпщэ фэIо-фашIэм щыщэу, даем фэгъэхьыгъэу къэдгъотыгъэр. Ащ фэдэу бгъэшIагъо икъунэу IорыIотэ коллекцие псау Зайнаб иархив къыхэп­шыпыкIын плъэкIыщт.

Ахэм анэмыкIэу студентхэм яIофшIагъэхэм чIыпIэшхо щаубыты фэIо-фэшIэ хабзэхэм, былымхъуным, чIыгулэжьыным, Iэзэным, унэгъо хъызмэт Iоф­хэм ялексикэ япхыгъэ къэбархэмрэ гущыIалъэхэмрэ. ­Адыгэ чылэ пэпчъ пIоми хъунэу а зы программэм тетэу студент­хэм къащаугъоигъэ материалхэм шIэныгъэ статьяхэр ягъу­сэхэу IофшIэгъэ 68-рэ Зайнаб иархив хэлъ.

Студентхэм апае диалектоло­гиемкIэ Зайнаб зэхищэщтыгъэ угъоин практикэр шIэныгъэ еджэпIэшхоу щытыгъ. «Лъэпкъым ыгъэлъапIэу, ыгъашIоу, ылъытэу, зыкIэхъопсэу иIэр зэ­кIэ бзэм хэбгъотэщт», — ыIуи КIэрэщэ Зайнаб истатьяу «Ныдэлъфыбзэр лъэпкъым ыпсэ зан» зыфиIорэм щитхыгъ. Гу­щыIэ гъэкIэрэкIэгъэ къодыеу щымытэу ар студентхэм япро­граммэщтыгъэ. А гупшысэшхом къыпкъырыкIзэ адыгабзэм ди­гъэлажьэщтыгъэх. АнахьышIу дэ­дэм фэдэу, ­зэнэкъокъухэзэ, а пшъэрылъэу афигъэуцурэр зэрагъэцэкIэщтым студентхэри пылъыгъэх. Зайнаб цыхьэ зэрафишIырэм, зы гущыIэ нэ­мыIэми кIэу, хьалэмэтэу къа­гъо­тыгъэмэ, зэращыгушIукIырэм студентхэр ыгъэгушхощтыгъэх.

Зайнаб иметодикэкIэ гъэ­псыгъэ угъоен Iофым пIуныгъэ пшъэрылъышхохэри ыгъэца­кIэ­щтыгъэх: цIыф хэхьэкIэ-хэкIы­кIэм, гущыIакIэм, гупшысакIэм студентхэр фигъасэщтыгъэх, бзэм иIэшIугъэ, IорыIуатэм ихьа­лэмэтыгъэ нэрылъэгъу афи­шIыщтыгъ. ГъэшIэгъоныгъэр етIа­ни, ащ фэдэ IофшIэным зыгу къыфэущыгъэ пэпчъ апэрэ курсым щегъэжьагъэу ятфэнэрэм нэсыфэ а Iофым пигъэ­лъыщтыгъэ. Ащ фэдэу студентым илъэс къэс зы темэм илъэ­ныкъо зэфэшъхьафхэр къы­тхыхьэзэ, IофшIэгъэ ухыгъэ ри­гъэкъущтыгъэ. Студент IофшIа­гъэхэм анахьышIухэр ары Зай­наб иархив джы хэлъхэр. Ахэр зэгъэзэфагъэхэу тхылъ шъхьафэу къыдэгъэкIыгъэхэмэ, егъэ­джэным, угъоеным иметодикэ­кIэ IэпыIэгъушхо зэрэхъущтым имызакъоу, адыгэ дунаим илъэ­ныкъуабэхэм (тарихъи, бзи, этнографии, IорыIуати) яушэ­тынкIэ хэтрэ шIэныгъэлэжьи тегъэкIапIэ, информацие къэ­кIуапIэ фэхъун ылъэкIыщт.

Мы зигугъу къэтшIырэ материалхэм ауасэ зыгъэлъэшырэр темэ пэпчъ вариантыбэ зэрэхъурэр ары. Илъэс 30-м къыриубытэу студент зэфэ­шъхьафхэр а зы чылэхэм а зы темэмкIэ щыугъуаещты­гъэх. Диалект зэфэшъхьафхэр зэра­гъапшэщтыгъэх. IофшIагъэ пэпчъ гущыIалъэ игъусэу IорыIотэ текст­хэмрэ къаугъоигъэ гущы­Iэхэмрэ зыхэт контекстхэр игъэ­кIотыгъэу къатхыхьагъэх. Анахь мэхьанэ зиIэр етIани, Зайнаб истудентхэр зыщыу­гъоегъэ лъэхъаным IорыIотэ­зехьэ губзыгъэхэр чылэхэм бэу адэсыгъэх, бзэми, IорыIуатэми яшIупIагъ. УлъыхъуагъэкIи непэ умыгъотыжьыщт лъэпкъ информацие гъэшIэгъон дэдэхэр мы зигугъу къэтшIырэ IофшIагъэхэм ащыугъоигъэ хъугъэ.

Зэфэхьысыжьыгъэу къэпIон хъумэ, КIэрэщэ Зайнаб ишIэ­ныгъэ школэ, ылэжьыгъэ Iофы­гъошхомэ зэу ащыщ бзэм, Iо­рыIуатэм япхыгъэ архивэу ка­бинетым щызэгъэзэфагъэр. Ежь Зайнаб иIэпэрытхыхэу егъэ­джэн Iофым епхыгъэхэри ащ хэплъытэнхэ фае. Непэрэ студентхэм ямызакъоу, хэтрэ адыгэ шIэныгъэлэжькIи мы ар­хивыр къэкIопIэ лъэш икъущт. Къэнэжьырэр — шIэныгъэ пчэгум мы архивыр ищэгъэн фае. Зэгъэзэфагъэу тхылъ шъхьафхэу, гущыIалъэхэу гъэпсыгъэ­хэу къыдэгъэкIыгъэнхэ фае. Ар Iоф къызэрыкIоп. Илъэсыбэрэ уздэлэжьэн фэе шIэныгъэ проектышхо ар икъущт. ­Адыгэ факультетым истудентхэри, иаспирантхэри, икIэлэегъаджэ­хэри мы Iофым яшъыпкъэу дэлэжьэнхэу хьазырых. Ащ пае шIэныгъэ икъуи аIэкIэлъ. Адыгэ факультетым непэ щылэжьэрэ кIэлэегъаджэхэр КIэрэщэ Зайнаб ригъэджагъэх. ШIэны­гъэм игъусэу егъэджэн екIолIа­кIэхэу (методикэхэу) ащ ра­лъэгъулIагъэхэр IофшIэкIэ шапхъэ афэхъугъэх.

ТигущыIэ къызщедгъэжьэгъэ упчIэу адыгабзэм неущ къы­рыкIощтым къыфэдгъэзэжьмэ, шIэныгъэ Проектэу зыцIэ къе­тIуагъэр бзэм игъэпытэнкIэ, ма­кIэми, лъэбэкъу гъэнэфагъэ екъу. Къыхэзгъэхъожьыщтыр: къыбдэмыхъущтым укIэдэуныр, узфимытым укIэхъопсыныр Iу­шыгъэм щыщэп. Ау зи умыIо­хэныр ащ нахьыкIэжь. Тыма­кIэми, тылъэпкъ. Лъэпкъыр зы­дэплъыерэр тэры, лъэпкъ интеллигенциер ары. ШIэныгъэкIэ, акъылкIэ къэдгъэгъунэнэу къытщэгугъы. Ау шIэныгъэм, адыгэ­бзэ зехьаным мылъкукIэ кIэ­гъэкъон уфэмыхъоу, зы залэкIи тылъыкIотэн тлъэкIыщтэп. Къэралыгъор, Адыгэ Республикэм ипащэхэр ары ащкIэ плъапIэу тиIэхэр.

Унэрэкъо Рай

Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор

Адыгэ Макъ

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments

1

АДЫГАБЗЭР!
Гуузэу си1э закъор Адыгабзэр ары... к1омэ къэс фитныгъэхэм къыщагъак1э. Сыфаеп сэ " я Адыг" къысэп1онэу, сэш1э ори уфаеп "бен Черкесим" къыос1онэу.rnИлъэс т1ок1ым бэк1э блэк1ы Адыгабзэр зэзгъэш1эн пай радиом стхьак1умэ е1ул1агъэу Мыекъуапэ сызэредэ1угъэр. Джыри Адыгабзэмк1э сызынэсыгъэм сырыразэп. Бзэм имэхьанэ тиц1ыфмэ дэгъоу агурыгъэ1огъэн фае. Ти1оф ч1ып1э къин зэритыр нафэ ау хэк1ып1э гори имы1эхэн фаепщтын...
Мэфэуд Хъэйрий Казбек - date: 2017-02-28 01:23:13