Newsletter
Name:
E-mail:

«Хэтыха адэ ижъырэ лъэхъанэм щыщ скифхэр мыадыгэхэмэ?» - Тэу Аслъан

admin - 2016-06-10 19:52:23

ШIэныгъэлэжьхэм зэрагъэунэфыгъэмкIэ, ныбжьышхорэ лъэпсэшIурэ зиIэ лъэпкъхэу дунаим тетхэм адыгэхэр ащыщых. Тятэжъ пIашъэмэ тхыгъэхэр къытфамыгъэнагъэхэми, нэмыкI хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэу лъэхъан зэфэшъхьафхэм тичIыналъэ къихьэгъагъэмэ тилъэпкъ фэгъэхьыгъэу къатхыжьыгъэхэм титарихъкIэ тагъэгъуазэ.

Анахь гъэшIэгъонхэм ащыщых урым тарихълэжьэу Геродот къытхыжьыгъэхэр. Ащ икъэбархэм скифхэм афэгъэхьыгъэу бэ ахэтыр. Ахэм якультурэ лъагэ, гъэшIэгъоны, ащ пае IэубытыпIэ ашIын зэрямыIэзи, лъэпкъыбэмэ запатхэ. ИжъыкIэ Евразием исыгъэ лъэпкъыбэмэ скиф, сак, ках араIозэ урымхэм къатхыжьыгъэх. Зэрэадыгэ гущыIэхэмкIэ гуцэфэ гъэнэфагъэхэр уагъэшIых: цIыф, сакъ, кIахэ.

Урымхэр хы ШIуцIэм къызэпырысыкIхэмэ, апэрэ лъэпкъэу алъэгъоу, зыIукIэщтыгъэхэр мыутIэхэр, пэсэрэ адыгэхэр ары. ГущыIэм пае, натхъуаехэр (адыгэ чIыгужъым икъохьапIэкIэ щыпсэущтыгъэх) нэпкъым тетхэу къухьэ къызыIухьэкIэ, «цIыфых, исхэр цIыфых!» аIощтыгъэ. Апэрэ гущыIэу урымхэм зэхахыщтыгъэр «цIыфы». Ежьхэм абзэ макъэу «цI» хэтэпти, ятхыгъэхэм зэрахэхьагъэр «скиф».

Нарт эпосым илъэсыбэрэ Iоф дэзышIэгъэ тишIэныгъэлэжь цIэрыIоу ХьэдэгъэлIэ Аскэр итхыгъэхэм гъэнэфагъэу къащиIуагъ «скифыр» зэрэадыгэ гущыIэр – къикIырэр «цIыфы». ЗэрэхъурэмкIэ, а скифэу алъытэхэу тарихъым хэхьагъэхэм янахьыбэр тилъэпкъэгъух, ижъырэ адыгэх пIон плъэкIыщт.

Урысые шIэныгъэлэжьхэм скифхэр анахьэу зыщыпсэущтыгъэхэу алъытэрэ чIыналъэхэр: Iузэжъу (Азов) ыкIи хы ШIуцIэ Iушъохэр, Пшызэрэ Днепрэрэ япсыIушъо нэпкъхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, скифхэр зэрысыгъэхэр егъэшIэрэ адыгэ чIыгух, мыхъэр ащыхъагъэу тарихъым къеIо, ау а хъугъэ-шIагъэмэ адыгэхэр зыгорэущтэу ахэщагъэхэу е япхыгъэхэу зыпарэми къытхырэп, гъэшIэгъонба?

Улэпэ Iуашъхьэхэр языгъэтIыгъэ профессорэу А. М. Лесковым илъэсыбэрэ Украинэм икъыблэрэ Къырымрэ археологие саугъэтыбэ щаригъэуплъэкIугъ. Ащ зэриIорэмкIэ, пачъыхьэ скифхэр Къырымэп зэрысыгъэхэр, Темыр Кавказым икъохьапI ары нахь.

Шъыпкъэр къэзыIорэ шIэныгъэлэжьхэр макIэми, скифхэм яхьылIагъэу къатхыжьыгъэхэр зыщыхъугъэхэр талъэныкъу, пачъыхьэ Iошъхьэ анахь байхэр зыщатIыгъэхэр адыгэ чIыгужъыр ары. Археологхэм Геродот къызытегущыIэгъэ фэIо-фашIэхэу скифхэм зэрахьэщтыгъэхэм ащыщхэр, зыщагъэцэкIэгъэ чIыпIэхэр Адыгеим, Улапэ щагъэунэфыжьыпагъэх.


Скифмэ ацIэхэр

Скиф зэшищымэ ятэр Таргитай, ежьхэм ацIэхэр — Липоксай, Арпоксай, Колаксай. Зэшищымэ анахьыкIэр Колаксай. Ащ зэшищымэ пачъыхьагъуищыр адигощыгъэу тарихъым хэт. КъапIохэ зыхъукIэ, адыгэ къэIуакIэу уемынэгуен плъэкIырэп, адыгэ гущыIэхэу зэхэохых.

КъыдгурэIо, скифхэм ягущыIэхэм якъэIокIагъэрэ къарыкIыхэрэмрэ къежьэпIэ шъыпкъэхэм такъыпкъырыкIызэ зытетыр дгъэунэфыжьыныр зэрэмыпсынкIагъор. Тэ къыднэсыжьыгъэхэр ижъыкIэ урымхэм ятхыбзэкIэ атхыгъагъэх, зэтеIотыкIыгъэхэр зэрахэтхэр гъэнэфагъэ. Адыгабзэми урымыбзэми яIэлъфэбхэм (яалфавитхэм) зэфэмыдэ макъэхэр ахэтых. Джырэ урысыбзэри адыгабзэри ащ фэдэх.

ГущыIэм пае, адыгэ лъэкъуацIэу урыс къэIуакIэкIэ тхыгъэхэм адыгэ гущыIэми умышIэжьынэу зэхъокIыгъэу ахэтыр бэ. Арышъ, ижъыкIэ урымхэм ежьхэм зэрафэгъэхъоу тигущыIэхэр атхыгъагъэх. Джы а гущыIэхэр шIэныгъэлэжьхэм урысыбзэкIэ атхыгъэхэм къахэтэгъэщыжьых. ЗэрэхъугъэмкIэ, бзэ зытIущ апхырыкIыгъэ гущыIэхэу зэтеIотыкIыгъэ хъугъэхэм ацыпэхэр къэубытыжьыгъошIухэп.

ТибзэшIэныгъэлэжьхэм ащыщ мы Iофыгъом ыгъэгумэкIэу, ижъырэ тхыгъэхэм ахэт гущыIэхэр къызэхифышъун ылъэкIынэу къахэкIыгъэмэ дэгъугъэ.

ЫпшъэкIэ къэтпчъыгъэ скифхэм ацIэхэмкIэ гу зылъыптэрэр адыгацIэмэ бэрэ къахэфэрэ гущыIэ лъэпсэужэу -ай // -ей // -эй зэрахэтыр ары. Мы гущыIэ лъэпсэужым бзэшIэныгъэлэжьмэ мэхьанэу иIэу алъытэрэр «зыгорэм ий», анахьэу цIэр зыхьрэм. Непэ къынэсыгъэ адыгацIэхэу Унай, Сэтэнай, Къэсэй, Чэсэй, Багъырсэй.

Джащ фэдэу IэубытыпIэ пшIын плъэкIыщтмэ ащыщэу джыри зы щысэ къэдгъэлъэгъон. Ахэр – ижъырэ адыгэ цIэ унаехэмрэ джырэ цIэ унаехэмрэ: НэтIай, Лъэтэнай, Шъэуай, Сусай, Гощэунай, Хьатикъуай, Хьакъунай, Аскъэлай, Мамрыкъуай, Еджэркъуай, нэмыкIыбэр.

Скифхэм ацIэхэр ахэр арба къызэриухыхэрэр? Липоксай – ежъугъапш джырэ адыгацIэхэу Лыпэшъау, Лъапэ, ЛъапIэ, Лъыпакокъу, ЛIыпцIэ. Арпоксай – ежъугъапш джырэ адыгацIэхэу Ап, Апакъэ, Апыч, Арихъмэт, Артагъ, Арыуан, Iэрадэ, Iэрудан, Iэрышъо. Колаксай – ежъугъапш джырэ адыгацIэхэу Кол, Колэос, Колэс, Къолыкъу, Къолэсыкъу.

Тэу Аслъан, археолог

adygvoice.ru

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments