Newsletter
Name:
E-mail:

ХьакIэмыз Мир: Адыгэ тхыбзэм къырыкIуагъэр

admin - 2016-03-30 16:48:50

Адыгэхэр дунаим тетхэ зыхъугъэм къыщегъэжьа­гъэу адрэ лъэпкъхэм ахэзымыгъэкIокIэрэ лъэп­къы­бзэр аIулъ. Лъэпкъыр хэзыгъэушъхьафыкIырэ анахь мэхьанэ зиIэ нэшанэу бзэр щыт.

Лъэпкъыр зыщыкIодыжьырэ лъэхъаным аужырэу ащ IэкIэ­зыжьрэр бзэр ары. Джары сыд фэдэрэ лъэхъани хэгъэгу пэпчъ бзэр къэралыгъо Iофэу зыкIы­щыщытыр. Лъэпкъыбзэм ар зые лъэпкъым ишIэныгъи, иIофшIэни ыугъоигъэхэри къеухъумэх ыкIи ахэр нэмыкIхэм алъе­гъэIэсы, епсыхьэ.

Тхыбзэм итарихъ цIыф лъэпкъ культурэм ихэхъо­ны­гъэ­кIэ анахь мэхьанэ зиIэ нэ­кIубгъу. Ащ гьогоу къыкIугъэр илъэс мин пчъагъэкIэ къа­лъытэ. Ащ фэдиз уахътэм къыкIоцI цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм тхэкIэ зэмылIэужыгъоу агъэфедагъэр бэдэд, тэ тилъэ­хъан агъэфедэрэри макIэп.

Лъэпкъым ищыIэныгъэ уахътэ горэм нэсы узэдэгущыIэн къодыем цIыфхэр ымыгъэрэзэжьхэу. ЖэрыIуабзэм елъытыгъэмэ, тхыбзэм шIогъэ гъэнэфагъэхэр иIэх: ащ жэры­Iуабзэр бэ дэдэрэ ­къеухъумэ, ащкIэ ар хъарзынылъэу щыт ыкIи ащ къыхэкIэу лIэужхэм ямызакъоу, лIэшIэгъу зэфэ­шъхьафхэм ащыIэгъэ цIыфхэр зэрепхых. Тхыбзэм цIыф шIэныгъэр егъашIэм щыIэнэу ешIы.

Ижъ дэдэкIэ узэкIэIэбэ­жьы­мэ, япчъагъэкIи, псэупIэу аубы­тыщтыгъэмкIи адыгэхэр Кавка­зым къихъухьэгъэ цIыф лъэпкъ анахь инхэм ащыщыгъэх. Якуль­турэкIи ахэр къахэщыщты­гъэх. Адыгэ щыгъын-шъуашэр, шэн-хэбзэ дэгъухэр адыгэ къа­шъо­хэмрэ орэдышъохэмрэ Кавказым щыпсэурэ нэмыкI лъэпкъ­хэм язакъоп щысэтехыпIэ зыфэхъугъэхэри, зыштагъэхэри. Адыгэхэм яшэн-зэхэтыкIэ, ялIы­гъэ-лIыхъужъныгъэ, япкъы­шъол идэхагъэ яхьылIэгъэ щытхъур дунаим инэу щыIугъ.

«Адыгэхэм географие чIыпIэу хы ШIуцIэм Iулъэшъуагъэу аубытыщтыгъэм ишIуагъэкIэ, — elo Iэшъхьэмафэм, бэшIагъэу ахэр дунаим щызэлъашIэ­щты­гъэх, грекхэри, римлянхэри, генуэзцэхэри ахэм къахахьэ­щтыгъэх. Аужырэ лъэхъаным европейцэхэм ащыщхэри адыгэ­хэм къалъыIэсыщтыгъэх. Ау ежь итхыбзэ зиIэгъэ лъэпкъ гъэ­сагъэхэм (цивилизованнэхэм) aщ фэдэ фыщытыкIэхэу адыриIагъэхэм емылъытыгъэу ежь адыгэхэм тхыбзэ яIагъэу къэзыгъэлъэгъорэ лъэуж горэ къэнэжьыгъэп» (1997: 2).

Адыгэхэм тхыбзэр зэгорэм аIэкIэлъыгъэу, ау дунаим щы­рекIокIыгъэ тхьамыкIэгъо хы­дзэ-псыдзэ горэхэм апкь къи­кIэу ашIокIодыгъэу уезгъэгу­пшысэрэ IэубытыпIэхэри щы­Iэхэу тхыгъэхэм ахэтэгъуатэ. Ащ ишыхьатэу къаты ижъыкIэ тхыбзэ зиIэгъэ хьатхэм ябзэ гъэпсыкIэ адыгабзэхэм (аб­хъаз-адыгабзэхэм) анахь апэ­благъэу зэлъашIэрэ шIэныгъэ­лэжьхэм къызэрагъэнафагъэр, джы къызнэсыгъэми гущыIэхэу Хьатыу, Хьатикъуай, Хьаты­­жъыкъу, Хъатыжъыкъуай зы­фэ­­пIощтхэр зэрэдгъэфедэхэрэр.

Адыгэхэм тхыбзэ яIагъэми, ижъырэ тхыбзэр лъэхъэнэ чы­жьэхэм аIэкIэзыжьыгъагъэу, тхыдэжъхэми, орэдыжъхэми, нарт къэбархэми адыгэмэ ятхы­бзэ ехьылIагъэу зи къахэмынэжьыгъэу итхыгъэхэм КIэрэщэ Зайнаб къащыхегъэщы.

Я 17 — 19рэ лIэшIэгъухэм адыгэхэми, урыс ­гъэсагъэхэми лъэпсэ зэфэшъхьафхэм атетэу алфавит пчъагъэ зэхагъэ­уцогъагъ. Ахэм апылъ тарихъыр Iэшъхьэмэфэ Даут, Хьэ­тIэнэ Абдул, КIэрэщэ Зайнаб, нэмыкI­хэм яIофшIагъэхэм къыщагъэнэфагъ. Тарихъым къы­зэритырэмкIэ, я 19-рэ лIэшIэ­гъур ары алфавит зэхэгъэуцоным анахьэу зыщыпылъы­гъэхэ уахътэр.

Мы Iофыгъо иным дэлэжьа­гъэхэм ащыщых Бэрсэй Умар, Л. Люлье, непэ зигугъу тшIырэ Анцокъо Хьаджыбэч. Анцокъо Хьаджыбэч иалфавитэу араб графикэм техыгъэу зэхигъэуцуа­гъэмкIэ адыгэ орэдхэр, пшысэхэр, гущыIэжъхэр ытхыгъэх, иалфавит, адрэ зэхагъэуцогъэ алфавитмэ ялъытыгъэмэ, адыгэ макъэхэр нахь IэшIэхэу, къызэрыкIоу къызэритыным пы­лъыгъэу alo. «Макъэхэр, мэкъэ Iужъухэри зэрахэ­тэу, хьарыф къызэрыкIохэмкIэ къетых». (КI. З., Хь. А.) — 1878 илъ. Хымабзэ горэм иал­фавиткIэ илъэпкъ ригъэджэныр Хьаджыбэч иджэгъуагъэу къатхыжьы. Аущтэу щытми, адыгэмэ ятарихъ къыхэхъу­хьэгъэ хъугъэ-шIэгъэ гъэ­шIэ­гъонхэр ежь зэхигъэуцогъэ ал­фавитымкIэ къытхы­жьы­гъэх, ежь алфавитым щы­Iэ­ныгъэм гъогушхо щимыгъо­ты­гъэми, адыгэмэ икъоу ар агъэ­федагъ.

«Убзэ тхылъ пшIыным шIуа­гъэу пылъыр» зыфиIорэ тхы­гъэм мэхьанэу иIэр, адыгэ еджа­гъэхэм гъэсэныгъэ Iофым федэу къызыдихьыщтыр зэра­фыриIотыкIыгъэр, ежьхэм ауж­кIэ къэкIощт якIалэхэм а зэкIэ агурагъэIоныр, алъагъэ­Iэ­сыныр зэрящыкIагъэр арых. Емыджагъэу, мыгъэсагъэу къы­зынэхэкIэ, ащ къыкIэлъыкIощт тхьамыкIагъохэр къепчъых. КIуа­чIэу иIэр анахьэу зыфигъэзагъэр адыгабзэр тхылъыбзэ ышIыныр ары. «Зыбзэгу тхылъ язымыгъэшIыгъэ цIыф лъэпкъэу акъылэгъу зэфэхъугъэ дунаим тетэп»— къыщelo иIэ­пэ­рытх. «Къэлэмыпэр — Iоф мыгъэкIод, хэбзэ мыгъэулъый, лъэпкъ мыгъэгъуащ…» — еIо.

Анцокъо Хьаджыбэч гупшысэхэр Iушэу, акъылыгъэр акуп­кIэу, занкIэу, кIэкIэу, пхъэшэгъэ-пытагъэр ахэлъэу, загъори ебгагъэ фэдэуи къыпщы­хъузэ, щыIэныгъэм ыбгъу пстэури къаубытэу зэхигъэуцон фызэшIокIыщтыгъ.

Итхыгъэхэм уяджэныр гунэс, анахьэу гущыIэжъхэу ыугъои­гъэхэр ары, ахэр адыгэмэ игъэкIотыгъэу агъэфедэхэрэм ащыщых, гущыIэхэр щэрыох, игупшысэхэр чыжьэу зэрыкIо­хэрэр къыуагъашIэ.

ЦIыфхэм шly афэзышIэрэм шly фыщылъэу аIо. ЛIым игугъу дахэкIэ зэрашIырэм ар нэрылъэгъу къешIы, ишIушIа­гъэхэр бэгъашIэх. Ахэр цIыф­хэм ащыгъупшагъэп, ялъапIэх ыкIи Хьаджыбэч ыгурэ ыпсэрэ етыгъэу ылэжьыгъэр лъэпкъым егъэбаи.

КъыткIэхъухьэрэ ныбжьы­кIэ­­хэми Хьаджыбэч итхыгъэм мы­зэу, мытIоу зыфагъэзэнэу тэ­гугъэ, тилъэхъан тызхэт ду­на­им изытет икъоу къагуры­Iо­нымкIэ, гъогоу къэткIугъэр зы­фэдэр ашIэнымкIэ, мыхэр амалышIух.

ХьакIэмыз Мир.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, АКъУ-м адыгэ филологиемрэ культу­рэм­рэкIэ ифакультет идоцент.

adygvoice.ru

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments