Newsletter
Name:
E-mail:

Адыгэ илъэсыкIэм фэгъэхьыгъэ тхыгъэ - Тэу Аслъан

admin - 2016-03-17 15:31:48

 

Тэу Аслъан

Гъэтхапэм и 21-м ИлъэсыкIэр адыгэхэм ха­гъэунэ­фыкIы.

Адыгэ ИлъэсыкIэр

Адыгэхэр дунаим тет лъэпкъыжъхэм ащыщых, тарихъ ­гъогу кIыхьэ къакIугъ, ти­лъэпкъ зэ­рыгъозэрэ адыгэ ха­бзэр хахыгъ. Кавказым щы­псэухэрэм тырящысэтехыпI. Ти­лъэпкъ егъашIэм мэкъумэ­щышIэ лэжьакIу. Хэти ешIэ чIыгу­лэжьыныр, былымхъуныр зэрэ­мыпсынкIэр. СыдигъокIи мэкъу­мэщышIэм илэжьыгъэ зэрэбэ­гъощтыр зыщыпсэурэ чIыопсым епхыгъ. Гъэм ылэжьыгъэу Iуи­хыжьыгъэм ибагъэ елъытыгъ ихъун-шхынхэр ымыухызэ къэ­кIорэ гъэм илэжьыгъакIэ зэрэнэсыжьыщтым.

Гъатхэ къэс, фабэм зыщы­Iуидзэрэм, адыгэхэр Илъэсы­кIэм пэгъокIыщтыгъэх, тхьэлъэ­Iухэр ашIыщтыгъэх, ялэжьыгъэ­хэри яIэхъогъухэри афэбэ­гъонхэу лъаIощтыгъэх.

ИлъэсыкIэм иапэрэ мафэ унагъо пэпчъ тхьэлъэIу, ятIонэ­рэ мафэм чылэгъо тхьэлъэIу ашIыщтыгъэх, ящэнэрэ мафэм цIыфхэр, унагъохэр, зэIа­хьыл­­хэр гушIуакIо зэфакIощты­гъэх.

Ижъым-ижъыжьым къыще­гъэжьагъэу, губгъо IофшIэнхэр рамыгъажьэзэ, гъэтхэпэ мазэм, чэщымрэ мафэмрэ зэфэдиз зыщыхъурэ лъэхъаным, и 21 — 23-рэ мэфищыр агъэ­мэфэкIыщтыгъэ. Мы уахътэм те­фэу, пчэдыжьым щегъэжьа­гъэу ошъуапщэу, чъыIэу, загъо­ри осыцэхэр къыхилъэсыкIэу, ау щэджэгъоужым уашъор къы­зэIэкIыжьэу тыгъэпс зыхъу­жьыкIэ, гъэрэ кIырэ зэхэкIы­гъэу аIощтыгъэ.

ИлъэсыкIэр къызыщихьэрэм, жьы фабэ къепщэу мафэ къы­зыхэкIыкIэ, лIыжъырэ ныорэ чъыг хатэхэм ахахьэщтыгъэх — «чъыгхэр агъащтэщтыгъэх». Чъыг пэпчъ лIыжъыр екIуалIэти, ощ тыкумкIэ шъабэу теозэ, ныом риIощтыгъэ: «Мыр чъыг хъэтэжьэп, къыпыкIэжьырэ шIагъо щыIэжьэп, итэгъэуп­кIыжь». Ныом къыриIожьы­щтыгъэ: «Джыри зэ тыкIы­ры­гъэплъ, мыгъэ хъоеу къыпы­кIэн­кIи мэхъуба».

Ар загъэцэкIахэкIэ, сабыйхэр ягъусэхэу чъыгхатэр джыри къакIухьэщтыгъэ. «Мыщи Тхьэм пкъырегъахь! Мыщи Тхьэм пкъырегъахь!» ыIозэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр бэгъонхэу лIыжъыр чъыг пэпчъ бэ­щымкIэ еощтыгъэ.

МэфэкI зэрэщыIэщтыр арагъашIэщтыгъэ

ИлъэсыкIэр къызыщихьащт пчыхьэм чылэхэр мэкъэгъэ­Iу­хэм къакIухьэщтыгъэ, джэщты­гъэх — чIыпIэу зэкIолIэщтхэм­рэ уахътэу зыщызэрэугъоищт­хэмрэ арагъашIэщтыгъэ.

Гъоум, ачъэгъашъор, пчэны­шъхьэ нэIурыдзэ пэIулъэу игъу­сэщтыгъэ, адрэ кIыгъущты­гъэ­хэм хьэкIэ-къокIэ плъышъо­хэр атеохэу зафапэщтыгъэ. Шъохэр атехъуагъэу, нэшIэ-IушIэу за­шIызэ, зашIытэжьэу, цIыфхэр агъэщхыхэу, агъэчэфхэу, Iэгу дэхьэ-дэкIэу чылэр къакIу­хьэщтыгъэ. Зыдахьэрэ унагъо­хэр шхыныгъохэмкIэ къятэщты­гъэх. Бын-унагъом зэшIокI иIэу, къыштагъэр ашIомакIэ зыхъукIэ, нахьыбэ къыIахынэу, ащыщ горэ пчъэIупэм, лIагъэм ­фэдэу зишIыти, Iугъуалъхьэщтыгъэ. Игъу­сэхэм, анахьэу бзылъфы­гъэхэм, агу лъэшэу къеорэм фэ­дэу зашIыщтыгъэ. Бысымым нахь уасэ иIэу къурмэныпхъэ къаритынэу ыIощтыгъэ. ­Аущтэу ежьхэр зыфаер къаритынэу къеIофэ ачъэгъашъор «къэхъу­жьыщтыгъэп». Зыфэехэ псэу­шъхьэр къаритынэу къызиIокIэ, ащ лъыпытэу «ыпсэ къыпыкIэ­жьыщтыгъэ».

Нэшхъэигъо зиIэ унагъохэм адахьэщтыгъэхэп, къаухьэщты­гъэх, ау ахэми илъэсыкIэ Iанэм пае зыгорэхэр къафарагъэхьы­щтыгъэх.

Унагъомэ зэрагъэмэфэкIыщтыгъэр

ИлъэсыкIэм иапэрэ мафэ ехъулIэу унагъо пэпчъ зыщы­пщэрыхьэу иIэ джэныкъо ма-
шIо пэпчъ тIыщэ (къурмэн) фишIэу хэбзагъэ. НэмыкIырэ джэныкъохэу зыщымыпщэрыхьэхэу унэхэр зэрагъэфабэ­щтыгъэ къодыехэм тIыщэ афа­шIыщтыгъэп.

ТIыщэ псэушъхьэхэр: ­пчэны, мэлы, шкIэхъужъ, чэмы зыфэ­пIощтхэм мэшIошъхьэтыхь е мэ­шIошъхьэтIыхь араIо, щагу­бзыум зэреджэхэрэр — мэ­шIошъхьэчэт. Шъыпкъэ, ижъыкIэ аукIынэу былым пIашъэхэр нахьыбэу яIэщтыгъэх, ау цIыф­хэм ягъот макIэ зэрэхъу­гъэм елъытыгъэу, щагу бзыухэр — чэтхэр, тхьачэтхэр, къазхэр е нэмыкIхэр къурмэн ашIыхэу хъугъэ. ИжъыкIэ илъэсыкIэ чэ­щым зэрэунагъоу чъыещты­гъэп — чэфэу, нэгушIоу рахы­щтыгъэ. Учъыягъэу е убэлэ­рэ­гъыгъэу илъэсыкIэм утехьэ­мэ мыхъунэу алъытэщтыгъэ. Апэрэ мафэм гушIуакIо зэфа­кIощтыгъэхэп, ядэжьхэм арысыщтыгъэх.

Джэныкъор зэрыт унэм илъэ­сыкIэ пчыхьэм мэфэкI Iанэхэр щызэрагъафэщтыгъэх. Шхыныгъо зэтешIыкIыгъэхэр Iанэмэ атыралъхьэщтыгъэ. Тхьэ­лъэIу шхыныгъохэу хьалыжъо зэфэшъхьафхэр агъажъэщтыгъэх: зым къуае, адрэм лы, ящэнэрэм пхъэшъхьэ-мышъхьэ­хэр адэлъыхэу.

Къурмэнылыр агъажъо зыхъу­кIэ, тIэкIу шIэ къэс, бзылъфы­гъэ нахьыжъэу унагъом исыр джэныкъом дахьэти, лэу къа­жъорэм дэгъэ тIэкIу къытыри­хыщтыгъэ ыкIи машIом пи­гъаткIощтыгъэ. Шхыныгъом щыщэу ар джэныкъо машIом иIахьэу алъытэ.

Iэнэ ушъагъэхэр зэрагъэуцо­гъэ унэшхом зэрэбынэу щызэ­рэугъоищтыгъэ. А зыза­къор ары зэлъэхэмыхьэ хабзэр адыгэмэ «аукъоу зыщыты­гъэр». Зэ­фэ­шъхьафэу хъулъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэри Iанэмэ апэ­тIысхьэщтыгъэх. Унагъом ибысым тхьэлъэIу къыIощтыгъэ.

Сабыйхэр чэщ реным агъэ­чъыещтыгъэхэп, агъэджэгущты­гъэх. Зэрэунагъоу ащ хэлажьэщтыгъэ. ГущыIэм пае, дэе­егъэчъэх ешIэщтыгъэх.

Пчэдыжьым жьэу, тыгъужъ джашъорэ къо бэгурэ псым хэмыхьэхэзэ, псыхъом зыща­гъэпс­кIынэу кIэлакIэхэр агъа­кIощтыгъэх. КъызэраIотэ­жьы­рэмкIэ, сымаджэ хъурэ къахэ­кIыщтыгъэп.

Зытхыгъэр Тэу Аслъан.

Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей инаучнэ IофышI.

adygvoice.ru

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments