Newsletter
Name:
E-mail:

КIэмэщ Жанн - Ныбжьырэ бзэр тэжъугъэухъум

admin - 2016-03-14 23:13:41

 

Мы дунэешхоу тызытетым цIыф лъэпкъ мин пчъагъэ щэ­псэу. Джащ фэдиз бзэ зэфэ­шъхьафи щыI. Лъэпкъ пэпчъ ежь иеу, гъашIэр къыдигъэ­шIагъэу бзэ Iулъ. Тэри адыга­бзэр тыбзэ, тилъэпкъ къыдэ­хъугъэу, тигъогогъугъэу, гу­шIуа­гъуи гумэкIи къыддигощыгъэу.

Адыгэ лъэпкъым ылъапсэ, шIэныгъэлэжьхэм зэрагъэунэ­фырэмкIэ, илъэс минитфым ехъу ыныбжь, ау ар ащ на­хьыбэнкIи къэнэщтэп. Арэу зыхъукIэ, тэ тыкъызхэкIы­гъэхэр урым цивилизацием ыпэжькIэ щыIагъэу плъытэн плъэкIыщт. Хаттхэмрэ хеттхэмрэ адыгэхэм ялъэпкъэгъугъэхэу бэмэ алъытэ. Ар озыгъэIон шъыпкъэ гъэшIэгъоныбэ ­дунэе хъи­шъэм инэкIубгъохэм уащыре­хьылIэ. Мыхэм ягугъу къыз­кIэсшIырэр лъэпкъыбзэм ыныбжь зэрэбэдэдэр кIэзгъэ­тхъынэу сыфаешъ ары. Адэ непэ адыгабзэм иIоф сыда зытетыр?

Илъэс тIокIым ехъукIэ узэ­кIэIэбэжьмэ, ООН-м хахьэрэ ЮНЕСКО-м ыгъэуцугъэгъэ Iо­фыгъохэм ащыщыгъ «Лъэпкъ макIэхэм абзэрэ яхабзэрэ къэ­ухъумэгъэнхэр». Тиреспуб­ликэ­кIэ еджэпIиплIмэ ЮНЕСКО-м ына­Iэ къытетэу лажьэщты­гъэх. Блащэпсынэ гурыт еджапIэу сэ сызщылажьэщтыгъэри ахэм ащыщыгъ. Ау республикэ тиIэ зэхъум, тыбзэ къэралыгъо статусыр зегъотым, зэтыгъо къэралыгъо ушэтыныр (ЕГЭ) къызежьэм, тыбзэ гъашIэми къэралыгъоми мэхьанэу щы­риIагъэм зэхапшIэу къыкIичэу ригъэжьагъ. Адыгабзэм тыфэ­гумэкIынэу, тытегущыIэнэу, те­гупшысэнэу игъо хъугъэ.

ИIэх Адыгэ Республикэм телевидениер, радиор, лъэпкъ гъэзетыр, «Зэкъошныгъэр», «Жъо­гъобыныр», ныбжьыкIэ журналэу «Ныбджэгъур», художественнэ тхылъхэр адыга­бзэкIэ къыдэкIхэу. Ау шъыпкъэр тэжъугъаIо. Адрэ республикэхэу Темыр Кав­казым исхэм зэкI пIоми хъунэу спутни­ковэ телевидением ежь каналхэр щыряIэх, шъхьадж ыб­зэкIи къэтынхэр регъэкIо­кIых. Тэ тиIэмэ хъущтба ащ фэдэ?

ХэткIи шъэфыжьэп, тиреспублики изакъоп, зэрэкъэралыгъоу егъэгумэкIы тхылъеджэ­хэр бэкIэ нахь макIэ зэрэхъу­гъэхэм. Тхылъ емыджэрэ ныб­жьыкIэхэм бзэм идэхагъэрэ иIэшIугъэрэ сыдэущтэу къагу­рыIощта тилъэхъан?

«Адыгэ макъэм» икIэтхэн игъо къызыскIэ, гъэзет закъоу тиIэр зэфамышIыжьыным пае, лъэIурэ укIытагъэрэкIэ, егъэзыгъэ IофкIэ цIыфхэм янахьы­бэр кIагъатхэ. Арэущтэу зы­кIэхъурэми зы ушъхьагъу иI: гъэзетхэр игъоми икъоуи уна­гъохэм къафахьыхэрэп. Почтэм иIофышIэхэм узякIуалIэкIэ, почтальонхэм ялэжьапкIэ зэрэмакIэм тыралъхьэ гъэзетхэр тэрэзэу къызэрамыхьырэр. Ащи шъыпкъагъэ горэ хэлъын­кIи мэхъу. Тэ тичылэ пштэмэ, унэгъо 900 фэдиз дэс, почтальон зы ставкэ нахь а пчъа­гъэм тефэрэп. Чылэр инышъ, нэбгыритIу къаштэ ставкэ ны­къо-ныкъоу. Арэущтэу мыхъу­ным пае, адыгабзэм мэхьанэу иIэм сыд фэдэрэ лъэны­къокIи зэфэдэу Iоф дэпшIэн фаеу сэлъытэ. Адыгабзэм та­пэкIэ къырыкIон ылъэкIыщтым ыгъэгумэкIын фае зэрэлъэпкъэу. Бзэр зищыкIагъэр шIэ­ныгъэлэжьхэр, кIэлэегъаджэхэр, еджа­пIэ закъохэр арэп. Бзэр тIу­мылъыжьы зыхъукIэ, зэрэ­лъэп­къэу тыкIодыжьыщт, лъэп­къышхоу тызхэсым тыхэкIу­хьажьыщт. Тыбзэ изакъоп, ти­культурэ дахи, тишэн-хабзи ащ дэкIодыщтых. Ащ фэдэ къе­хъулIагъэу хъишъэм хэтых цIыф лъэпкъыбэ.

Мыщ фэдэ гумэкIыгъохэр къэзыгъэущрэ Iофыгъохэу джыдэдэм тиIэхэм ягугъу къэсшIмэ сшIоигъу.

Сыд фэдэрэбзи сабыим шIу ебгъэлъэгъуныр унагъом къыщежьэ. ШIэныгъэлэжьхэм къы­зэраIорэмкIэ, сабыим ицIы­кIу­гъом бзи 2 — 3 къемыхьы­лъэкIэу зэригъэшIэн ылъэкIыщт. Ау ежь ыбзэ ылъ хэлъэу къэтэджыным пае, апэ зэхихын фаер иныдэлъфыбз. Тыдэ къитхы­щтыха тымышIэжьхэрэ кушъэ орэдхэр, сабый гъэ­джэгу усэ цIыкIухэр, IурыIупчъэхэр, пшысэхэр, къэбархэр, хырыхы­хьэ­хэр? Сабыим ыныбжь елъы­тыгъэу, мыхэр зэкIэ дэтэу тхылъ зырыз унагъо пэпчъ ищы­кIагъ. Ахэр зэрэтымышIэжьы­рэм къыхэкIыкIэ урыс тхылъэу щы­Iэр тэгъэфедэ, сабый цIы­кIухэм ятэгъашIэ.

Чылэр сыдигъуи адыгабзэм икушъэу щытыгъ. ТхэкIо ыкIи усэкIо цIэрыIоу тиIэхэр къыздэхъухьагъэхэр чылэр ары. Бзэр чылэм нахь къыщызэтенэн фаеу джырэ нэс тлъытэщтыгъэ, ау джы ащи уехъы­рэхъышэнэу хъугъэ. Сыда пIомэ сабыим тIысыкIэ зэришIа­гъэм тетэу телевизорым къы­гъэлъэгъорэ мультфильмэмэ акIэ­рагъэтIысхьэ. Бзэр ара­гъашIэ, рагъаджэ. Ар зымкIэ дэгъу. Ау етIанэ «мыр краснэ машин», «мыр оранжев» ыIоу «хьау, плъыжь пIон фае» зыпIокIэ ымыдэу мэхъу. ТIэкIу нахь ин къызыхъукIэ адыгабзэр къыгурымыIожьыхэу хъунри зэуи арэп. Урысыбзэр дэ­гъоу ясабыйхэм зэрашIэщтым пае, чылэдэс бэдэдэмэ ябынхэр гъунэгъу къутырхэм якIэ­лэцIыкIу IыгъыпIэхэм, еджа­пIэхэм ащэх.

Адыгабзэр унэгъо кIоцI бзэ закъоу къэнэнэуи гугъэпIэ макI иIэр. Ар джыдэдэми бзэ зэхэпхъагъ.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэми бэ къатенэрэр. Сыд фэдэрэ Iоф­тхьабзэ зэхащэми, зэкIэ зэрэ­рагъэкIокIырэр урысыбз. Ар нахь IэшIэхэу къащэхъу кIэ­лэ­пIухэм. УрысыбзэмкIэ хьазырэу сценариехэр методиче-
скэ IэпыIэгъухэм, Интернетым къарыпхын плъэкIыщт. Нэбгырэ зырыз дэд адыгабзэкIэ зыгорэ языгъашIэрэр.

Гурыт еджапIэр пштэмэ, адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ зэхэтэу сыхьат пчъагъэу чIэ­лъыр классхэм зэратегощагъэр мары: а 1 — 4-рэ классхэм — сыхьати 4; я 5-рэ ыкIи я 7-рэ классхэм — сыхьати 3, я 6-рэ классым — сыхьати 4, я 8 — 9-рэ классхэм — сыхьати 2; я 10 — 11-рэ классхэм — сыхьати 2. Зы адыга­бзэрэ зы литературэрэ нахь тхьэмафэм ямыIэныр мэкIэ дэд.

Адыгабзэм непэ изытет, наукэм ылъэныкъокIэ зынэсыгъэ лъэгапIэхэм ямылъытыгъэу, гумэкIыгъошхоу щыт. Ар зы нэбгырэ-нэбгыритIукIэ зэшIопхын Iофэп. Ар къэрэлыгъо Iоф. Ныбжьырэ бзэр, культурэр, шэн-хабзэр, хэку шIулъэгъур, цIыфыгъэр, адыгагъэр — гъэшIэрэ мылъкоу, кIэнэу къыднэсыжьыгъэр тэ­шъумыгъэгъэкIодых.

КIэмэщ Жанн.

КIэлэегъэджэ IофшIэным иветеран.

Блащэпсын.

adygvoice.ru

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments