Newsletter
Name:
E-mail:

Адыгэхэр узхэм зэраIэзэщтыгъэхэр, цIыфхэр зэрагъэхъужьыщтыгъэхэр

admin - 2016-01-16 13:05:48

 

Адыгэхэм макIэп уз хьылъэхэм яIазэхэу, цIыфхэр агъэхъужьхэу къызэрэхэкIыгъэр. Ахэр къэкIырэ уцхэмкIэ Iазэщтыгъэх.

Уз хьылъэу шъорэкIым къуаджэу ПчыхьалIыкъуае щыщэу Шъхьаплъэкъо Цыу еIазэщтыгъэу къаIотэжьы. Нахь тэрэзэу къэпIощтмэ, шъорэкI мыхъун­хэм пае Iэзэгъу уцхэр ахилъхьэщтыгъ. Джащ фэд, «рожистое воспаление кожи» зыфаIорэр, нэкIэбыдзыр (ячмень) ыкIи нэмыкIхэри. Мы къоджэ дэдэм дэсыгъ къупшъхьэ зэпыкIы­гъэхэр, зэрыкIы­гъэхэр ыгъэхъужьэу Iазэ. Ар Хэкужъ Айтэч ары. Къуаджэу ХьалъэкъуаекIэ Хьанахэкъо Теуцожь «джынэузкIэ» заджэхэрэ узыр ыгъэхъужьыщтыгъ. Джынэуз хъугъэ цIыфыр кум ипхыхьа­гъэу, нэбгырэ пчъагъэ зыфыримыкъоу, зызымышIэжьырэм ар еIазэщтыгъ.

Бжъэдыгъу изакъоп Iазэхэр зэрысыгъэхэр. ГущыIэм пае, хыIушъо шапсыгъэхэми зигугъу чыжьэу Iугъэхэр къахэкIыгъэх. ГущыIэм пае, Ушъухъу Сэфэрхъан Мусэ ыпхъур зэкIэмэ зэлъа­шIэщтыгъэ. Къэралыгъошхоу СССР-м ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыхэти, сымаджэхэр къыфакIощтыгъэх. ЯIазэ­щтыгъ. Ыгъэхъужьыщтыгъэх. КъызэраIо­жьырэмкIэ, дзэм игенералэу, Урысыем и ВВС-хэм якомандующэу Анатолий Корнуковыр Сэфэрхъан дэжь къэкIо­гъагъ. Ар ыгъэхъужьыгъ. «Рожистое воспаление кожи» зыфаIорэ узыр ары ащ иIагъэр. Джыри зигугъу пшIын Iазэу адыгэхэм къахэкIыгъэр макIэп. Джы нахьыпэм адыгэхэр зэрыIазэщтыгъэхэ уцхэм, IэзакIэхэм ягугъу къэтшIын.

Техьагъур

«Техьагъу» aloy уз дэй нахьыпэм щыIэщтыгъ. Анахьэу ар бжыхьэр ары къызежьэщтыгъэр. Жъы, кIэ ыIоу ащ зэ­хидзыщтыгъэп. Щэджэгъоужым чъы­IэлIэшхо цIыфым къыштэщтыгъ. Чэщныкъом зыдэхыкIэ, текIыщтыгъ. Ыужырэ мафэм етIани щэджэгъоужым къежьэ­щтыгъ. Мэзищэ ыгъэсымаджэщтыгъэх. Iэзэгъу фагъотыщтыгъэп. Iэзэгъу уц къыхахыгъагъэп.

МэшIостыгъ

Бэрэ щэм, псым, машIом ыстыхэу мэхъу. МэшIостыгъэм адыгэ­хэм щхыу чъыIэ тыракIэщтыгъ. «Мэ­шIостыгъэ уц» aloy къэкIырэ уци адыгэхэм къагъо­тыгъагъ.

Емынэр (холерэр)

Адыгэмэ ащ фэдэ узыри апэкIэкIыгъ. «Холерэшхо» щыIагъ. Ащ ыуж «холерэ цIыкIур» къикIыгъагъ. Зэ унэм а узыр къызихьэкIэ, ащ исыр зэкIэ ыгъалIэщтыгъ. Чылэгъо псаухэр ыгъэ­кIодыщтыгъ. «Холерэжъый» зэреджэгъа­гъэхэр ятIонэрэу къэхъугъагъэм. Ащ ыуж гъэблэшхо къэхъугъагъ.

Илъэсибл гъабл

Илъэсибл гъаблэ «холерэшхом» ыуж къэхъугъагъэу alo. ЕкIэпцIэ чъыгым ышъуампIэ лым фэдэу агъажъоти, ашхыщтыгъ адыгэхэм.

Блэр заорэм…

«Блэр зэуагъэм кIоу зебзэижькIэ, зэуагъэр лIэщт», alo адыгэхэм. Блэуц щафэзэ ар зэуагъэр адыгэмэ агъэ­хъужьыщтыгъ. «Блэкъэб» aloy къэбы­жъы­ем фэдэу уц шъхьэхъурае хъоумэ, псыIушъомэ къащэкIы. Къырачы, агъэгъу, аубыжьы. Тхъужъожьыгъэ жъапхъэм ракIэ, блэкъэб убыгъэр хатакъо. Ар къагъажъо, дагъэ ашIы. Шъоу халъхьэ, зэIашIэ. Джары блэуцыр. Ар блэр зэцэкъагъэм щафэ, псыгуIэнэ тхьапэ хъураеу къырагъэтIылъэкIы. Нэужым апхы. Охъужьыфэ ар щафэ.

Хьапсэ уз

Арэущтэу еджэхэу уз Iае щыIагъ. Ар афэгъэхъужьыщтыгъэп. Пакъэу, къыIорэр къагурымыIоу, хъужьыгъэми, къанэщтыгъ а узыр къызэузырэр. Ащ щымэхъашэщтыгъэх. Унэ бгынэжьыгъэм сымаджэр рагъэсыщтыгъ. ТIэкIу агъэ­шалIэщтыгъ. Гъошъу уцырэ блэ къэбырэ зэхэлъэу агъажъоти, кIагъаощтыгъ. Унэ нэкIым зэрэрагъэлъырэм пае «хьапсэ уз» paloy щытыгъ а узым.

Тэлау. Тэлау уц

Ар уз щынэгъуагъ. «Ныбэузым ыгъэ­лIагъ» аIощтыгъ тэлаум илIыкIырэм пае. Нэужым адыгэмэ уц къагъотыгъ. КъэкIырэ уц. Уц дыдж. Ащ «тэлау уц» раIуагъ. Къоепс хафэм уцыр халъхьэти, аIотызэ псыр къыкIафыщтыгъ. Псэу къыкIэкIырэм непэ щэ сыма­джэр рагъашъощтыгъ. Ащ ыгъэхъужьы­щтыгъэх. Шыхэри тэлау хъущтыгъэх. Ахэм уц дыджыр пэкIэ рарагъэшъу­щтыгъ.

Пэгъупчъ

Шымэ къяузыщтыгъ мы узыр. Шыр мышхэжьы зыхъу­кIэ, «пэгъупчъэ хъугъэ» аIо­щтыгъ.

Шым ыпэ иплъэхэу пэбзыджыныр плъыжьэу зы­хъу­кIэ, «пэгъупчъэ» аIощтыгъ. Шъэ­жъыекIэ ар раупкIыщтыгъ. Лыр кIыжьыным, хьамлыу хэмыхъоным пае еIазэщты-гъэх.

Ахъшэташэм мыжъуашхъо хаубэ, къамылым ратакъо. Шым ыпэбзыджын къамыл цыпэр рагъэуцо, цIыфым ыжэ адрэ цыпэр делъхьэ. Къамылым епщэ, шым ыпэ уцыр ретакъо. Ащ фэдэ зэрашIэрэ шым къин ылъэгъущтыгъ, ау хъужьыщтыгъ.

НэпцакIэ

Ар уз хьылъ, уз пхъаш. Къецакъэ­зэ мэузы. НыбачIэр ары узырэр. ЗэреIа­зэщтыгъэхэр: цыгъэпцIагъэу онэп­къым кIэлъыр машIом рагъэузэ лъэшэу агъэ­плъыти, сымаджэм ыныбэ ты­ралъхьэ­щтыгъ.

Жъэгъэуз

ЦIыфым итхьабылхэр узыхэ хъумэ зэреIазэщтыгъэхэр: хьажъущыр аукIы­щтыгъ, агъажъощтыгъ. Сымаджэм ымы­шIэу мафэ къэс ар рагъэшхыщтыгъ, мышъэлыри ащкIэ Iэзэгъоу алъытэ­щтыгъ. Мыстхъумыл уцыр агъажъоти, сымаджэр псым рагъашъощтыгъ.

Шхы

Уз цакъэ горэ щыIагъ. Ащ адыгэмэ «шхы» раIощтыгъ. «ФыцIэ хэ­хъуагъ» aloy цIыфым ыIэхъуамбэ е ылъэ­хъуам-бэ ышхэу, шIуцIэ хъоу къыхэ­кIыщтыгъ. Ащи Iэзэгъу адыгэмэ къыфагъоты­-гъагъ.

Цэузыр

Цэм гъуанэ иIэмэ, щыгъуцэ рагъэ­тIысхьэщтыгъ. НэмыкIэуи еIазэщтыгъэх. «Бэкъу яуц» aloy адыгэхэм яIагъ. Хьамлыу горэ къаубытыщтыгъ. Iэхъомбэ цIэрамыIомкIэ ышъхьэ шIуапхыкIымэ, ащ щэнаутым фэдэу узыгъэлIэн уц къырафымэ, бзыуцыфым халъхьэмэ, цэ гъуанэм ралъхьэзэ ашIыщтыгъ. Зыцэ узырэм раIощтыгъ: «Iупсэу къыпIуи­фырэр емыгъэх, уигъэлIэщт». Ащ раIуа­гъэр ыгъэцакIэмэ, хъужьыщтыгъ.

Шъхьэузыр

Зышъхьэ узырэм шъхьэуз уц фырачыщтыгъ. КъэкIырэ уцым рагъашъоуи, ефэндыр фагъатхэуи хъущтыгъэ. Хъэдэным кIоцIыщыхьагъэу тхыгъэр ынатIэ кIапхэщтыгъ. «Лъао» ашIыщтыгъ. Ощым ишIыкIэу лъым реоу пкъыгъо адыгэмэ яIагъ. НэтIэ лъынтфэм изэфэдитIум ар тырагъэуцоти, зэгуаутыщтыгъ. А отэ цIыкIум «лъао» раIощтыгъ.

Бэгу

Бэгу бэрэ хъухэрэр адыгэхэм къахэ­кIыщтыгъ. Ар уз Iэягъ. ПлъэгъункIэ мэхъэ­шагъоу щытыгъ. Уцибл зэхалъхьэщтыгъ: хьабзэгу, мэкъу шэшаф, гъошъууц, тхьаркъожъ лъапс, пшэсэн лъапс, шIорэй. Ар агъэгъущтыгъ, аубыжьыщтыгъ. Тхъужъо­жьыгъэ хакIэщтыгъ, онджэкъ пкIэгъуасэ халъхьэщтыгъ. Ахъшэташи, мыжъуашхъуи убыгъэу хатакъощтыгъ. Дэгъоу зызэха­гъэкIухьэ уж ащ бжьэшъоум ычIэ ха­кIэщтыгъ. ЗэхашIыхьагъэм «бэгу уц» palощтыгъ. Бэгу хъугъэ чIыпIэмэ ащафэти, сымаджэр хъужьыщтыгъ.

Шъуаджэ

Анахь уз гъэхъужьыгъуаемэ зэу ар ащыщ. Цэу цIыфым тетыр зэкIэ а узым ригъэтэкъохыщтыгъ. ЫкIышъо къыхиутызэ, щыны хъущтыгъ. ЦIыфэу сымаджэм мэ Iае пыущтыгъ.

КIорыуз /Узышху/

А зы узым цIитIу иI. Къупшъхьэ зэрытыпIэхэр лъэшэу мэузых. «Шъопсау-лы псаоу мэузы», alo адыгэ­хэм. Ащ «кIорыуз» раIощтыгъэ. Зым ылъэ­гуандж, адырэм ыбг, ытэмэпкъ. Джащ фэдэу къупшъхьэ зэхэ­тыпIэхэр къы­кIухьэу, сымаджэр ыгъэ­тхьаусыхэу щытыгъ. Ащ «узышхуи» paloщтыгъ. «Узышхо уц» аIоти, къэкIырэ уц лъапсэ къы­чIатIыкIыти, нэмыкI уц лъапсэхэри хэлъэу агъажъоти, сымаджэр рагъа­шъощтыгъ.

КIоцIуз

Адыгэхэр кIоцIузыми еIазэщтыгъэх. Iэзэгъу уци къыхахыгъагъ. КъэкIырэ уц заулэ зэхалъхьэти, агъажъощтыгъ, азыжьыщтыгъ. Нэужым агъэучъыIы­жьыщтыгъ. Сымаджэр непэ щэ ащ рагъашъощтыгъ. Мары уцэу зэхалъхьэ­щтыгъэмэ ацIэхэр: уц тхьэпитф, уц тхьэпэ хъурай, лъы къызэрыкIырэ уцыр, узыпэ уц.

Лъэкъоузыр

Лъакъор узы зыхъукIэ, тхьаркъожъ тхьапэр агъэфедэщтыгъ. ИбзаджэкIэ (нахь бгъу пхъа­шэмкIэ) узырэ чIыпIэм мафэм щэгъогогъо ар тыралъхьэщтыгъ. Къы­зыгъуанлэкIэ, тырахыжьыщтыгъ.

Щыныр

КъэкIырэ уцхэу тхьапэхъураер, блэ­къэбыр, тхьапкIэр, хьадэгъэщынэр къоепсым халъхьэхэти, щыным еIазэщты­гъэх. ЗэхашIыхьагъэр агъэучъыIыжьы­щтыгъ, азыжьыщтыгъ. Нэужым щыным тыралъхьэщтыгъэ.

Шъохъу-тIыхъу уз

Зигугъу тшIырэ узым еIэзэнхэм пае шъхьацкъэгъэкIыр, чэтшъхьэгъэуназэр, лыхъу-лыхъу уцыр, хьадэгъэщынэр, чъыг пкIэшъэ дагъ aloy зэхалъхьэти, агъа­жъощтыгъ, агъэучъыIыжьыти, кIышъом щафэщтыгъ. Мы зигугъу къэтшIыгъэ уз­хэм ыкIи Iэзэгъу уцхэм, ахэр зэрэп­шIыщтхэм якъэбархэр къэзытхыжьыгъа­гъэхэр Бэрэтэрэ Исхьакъ. Исхьакъ идунай зиухыгъэр тIэкIу шIагъэ. Джэнэт егъот.

Исхьакъ къыугъоижьыгъэ тхыгъэ­хэр хэутыным фэзыгъэхьазырыгъэр Цуекъо Нэфсэт.

ШIэныгъэлэжь.

adygvoice.ru

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments