Newsletter
Name:
E-mail:

Адыгэр и хэкум ирашакъым, ирахуащ жеIэ тхыдэ щIэныгъэлэжьым

admin - 2015-11-07 19:25:01

Сурэтым: Къущхьэбий Анзор. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ щIэныгъэлI, профессор. Налшык.

Дунейм текъухьауэ щыпсэу адыгэхэм щыщу и хэкум къинэжар проценти 10-ращ. «А тIэкIури къимыныжамэ хэкур дэнэ къытхыжынут» жаIэ языныкъуэм. Апхуэдэуи, Ищхъэрэ Кавказ ныбжьыщIэхэм, еджапIэхэм деж дызэупщIахэм, хамэ къэрал щыпсэу я лъэпкъэгъухэм щымыгъуазэхэр нэхъыбэщ е «адыгэр ирашат Тыркум, абдеж зэрыщыIэр дощIэ» жаIэ.

Iуэхугъуэм теухуауэ упщIэ зыбжанэкIэ Хуитыныгъэ Радиом зыхуигъэзащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэ щIэныгъэлI, профессор Къущхьэбий Анзор.

Хуитыныгъэ Радио: Адыгэм и тхыдэр дэнэ деж къызыщежьэр, лъэпкъым и документ нэхъ пасэр сыт хуэдэхэра?

Къущхьэбий Анзор: Япэрауэ адыгэбзэр бзэ нэхъ жьы дыдэхэм ящыщщ. И къежьапIэр, илъэс мин бжыгъэкIэ, зыми пыухыкIауэ къыбжиIэфынукъым, ауэ зэры жьыдыдэр, зэрыпасэрейр ар пэжщ.

Псалъэм папщIэ, мис археологхэм жаIэ, Мейкъуапэ культурэ жэуэ, ар зыхуэзэр илъэсу мини 6-кIэ узэIэбэкIыжмэ, ар археологхэм къагъуэтауэ аращ. Къамыгъуэтауэ иджыри нэхъ куужыу апхуэдэу уегупщыс хъунущ.

Документхэр къапщтэмэ, тхыдэр и лъабжьэу аращ. Езы тхыдэр политикэми, культурэми и лъабжьэщ.

Документхэр къомыгъуэтми, абы итыр зомыгъащIэу щытмэ, ар тхыдэ, ар щIэныгъэ хъунукъым. А документхэр хэмыту зыгуэрым итхыу щытым тхылъ, ар шыпсэ мэхъу. Ар щIэныгъэм тегъэщIауэ тхылъ хъунукъым, лэжьыгъэ хъунукъым.

Адыгэ тхыдэр зэрыт документхэр здэщыIэр нэгъуэщI къэралхэращ, япэ дыдэрауэ Европэ къэралхэм щыIэщ, Истамбыл щыIэщ, Москва щыIэщ. Мыбы Кавказым мащIэ дыдэщ щыIэр документу.

Мис ар нэхъ проблемэ мэхъу. Сыт щхьэкIэ, жыпIэмэ, абы укIуэн хуейщ, мазэ бжыгъэкIэ, илъэс бжыгъэкIэ ущылажьэн хуейщ. Ар иджырей зэманымкIэ дэ ди щIэныгъэлIхэм къохьэлъэкI. Мис ар нэхъ проблемэ гугъу дыдэхэм щыщщ.

Хуитыныгъэ Радио: Анзор, уэ езым Осман архивхэр щIэппщытыкIащ, ар сощIэ, мы щIэпщытыкIыныгъэм деж истанбылакIуэм адыгэр и хэкум щIырахуам теухуауэ уи гур згъэуз тхыдэ, документ ухуэза?

Къущхьэбий Анзор: Ар пэжщ, Истанбыл сыкIуэри тIо сыщылэжьауэ щытащ, Осман архивым, икIи гъэщIэгъуэнщ абы щIэлъ документхэр, адыгэ тхыдэм ехьэлIа документхэр.

Япэрауэ, куэд дыдэ мэхъу, ар жысIэфынукъым, мелуан бжыгъэщ жызымыIэмэ. Ар гъэщIэгъуэнщ, сыт хуэдэ фондым ухэмыIэбэми дэни абы адыгэхэр, адыгэхэр жеIэри урохьэлIэ документхэм. Абы зы цIыху-цIыхуитIкэ уелэжь хъунукъым, абы щIэныгъэлI гуп, институтпсо елэжьын хуейщ, ар гъэщIэгъуэнщ.

Иджы абы демылэжьыу щытмэ, ди тхыдэм ныкъусаныгъэ иIэу сэ къызолъытэ. Иджы Осман архивым къапщтэу щытмэ, еI4. лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ, документхэр щIэлъщ адыгэхэм теухуауэ. Ар нэхъ сигу къеуэхэм щыщщ, абы дызэремылэжьыфыр.

ИстамбылакIэм теухуауэ, пэжщ, къэслъыхъуащ, зэрыкIуам, адэкIэ Осман къэралым деж къащыщIахэр. Абы гъэщIэгъуэн куэд политикэм и лъэныкъуэкIи, Осман къэралым щыпсэу адрей лъэпкъхэмрэ абы и гъуэнэгъуу ягъэтIыса адыгэхэм къадэхъуахэмрэ теухуауэ куэд щыIэт.

Хуитыныгъэ Радио: Адыгэ цIыхубэм и тхыдэр ищIэжу, абы мыхьэнэ ириту щыт? Нэхъыбэу щIалэгъуалэм я тхыдэр къафIэIуэху, абы теухуауэ гукъыдэж яIэ?

Къущхьэбий Анзор: Ари нэхъ дигу къеуэхэм щыщ упщIэу къызолъытэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ щыпсалъэм деж, яфIэгъэщIэгъуэн хуэдэу жаIэ, ауэ ди щIалэгъуалэм тхыдэр фIыуэ ищIэкъым. Иджы мыбы къыхэкIыр сыт? Интернетым уиплъэмэ, мы Урысей къэралым тхылъ дапщэ къыдигъэкIми, сэ сщIэрэ, журнал дапщэ къыдигъэкIми, куэдым адыгэ тхыдэм гу лъатауэ щытщ. Ди тхыдэр зэрыгъэщIэгъуэныр, ди тхыдэр дахэу зэрыщытым.

Иджы мыкъабзэу куэдIей ятх, пцIы къыттралъхьэу, ди тхыдэр зэрахъуэкIыну яужь иту. Псалъэм щхьэкIэ, зы гъэщIэгъуэнIуэху гуэр адыгэхэм ящIауэ щытмэ, «ар адыгэракъым зыщIар» жаIэу ятхыу, «апхуэдизу гъэщIэгъуэнкъым аIуэхур» жаIэу, лIыгъэ зэрахьами, «апхуэдизу ар лIыгъэтэкъым» жаIэу. Апхуэдэу пцIы куэд ятх иджыпсту адыгэхэм теухуауэ.

Иджыри долэжь аIуэхум, сэри нэхъыбэ дыдэу сызэлэжьыр мис мыIуэхуращ, ИстанбылакIуэращ. Иджы а документхэм итыр сыт? Адыгэхэр ирахуащ, изыхуари пащтыхь къэралращ. Модэ «пщыхэм ирашати, уэркъхэм ирашати, молэхэм ирашати» жыхуаIэхэр ахэр зы къэмынэу пцIыщ, ари идеаелогием щыщщ, а идеалогиер, абы щыгъуэ зыухуауэ щытар езы пащтыхь къэралрат.

МодэкIэ Осман къэралыгъуэр ягъэкъуаншэ абыхэм. Езым я лажьэр Осман къэралыгъуэм трилъхьэу аращ. Пэжщ, езы Османми и жагъуэтэкъым адыгэхэр абыIэпхъуэну. Ауэ, зэрылъэпкъыу Осман къэралым ахэр адыгэхэр ирашыфынутэкъым, икIи «фыкъакIуэ» жиIэ щхьэкIэ адыгэхэр езыхэрIэпхъуэнутэкъым. Документ куэд щыIэщ, документхэр нэмыщI, езы урыс генералхэм, урыс министрхэм а зэманым ятхыжауэ, куэд щIауэ къыдагъэкIыжауэ тхыгъэ щыIэщ «мыпхуэдэу, мыпхуэдэу адыгэхэр итхун хуейщ, армыхъумэ мы Кавказыр тхуэубыдынукъым» жэуэ.



Адыгэм лъэпкъгъэкIуэд къращIылIауэ, ар и хэкум ирахуауэ унафэ Грузием къызэрищтэрэ илъэс зыбжанэ мэхъу. Иджыри нэгъуэщI къэралхэм апхуэдэ унафэ я парламентхэм къыщащтэн щхьэкIэ адыгэ лъэпкъыбэ зэгухьэныгъэхэр йолэжь. Нэхъыбэу хамэкъэрал щыпсэу адыгэхэр.

Емуз Баязыт, Хуитыныгъэ Радио, Тюркие

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments