Newsletter
Name:
E-mail:

Iунэ тхэкIэу Хьэтхэм къащIэна ятIэ тхылъхэм тыншу адыгэбзэкIэ уоджэф жаIэр щIэныгъэлIхэм

admin - 2015-09-29 21:18:12

Щомахуэ Татьянэрэ ПхытIыкI Хьэутирэ жаIэж Къэралыбэ конференцым зэрыхэтар.

Бэрэжьей кIуам Налшык деж утыку къыщыралъхьащ тхылъ "Хьэтхэр тхыгъэжьхэм къызэрыхэщыр" жиIэу и фIэщыгъэцIэу. Ар ятхащ Къэбэрдей-Бэлъкъэр Къэрал Университетым и егъэджакIуэхэу Щомахуэ Татьянэрэ ПхытIыкI Хьэутирэ. А тхылъым япэу дунейм утыку къырелъхьэр тхыбзэжьу Iунэ тхэкIэкIэ тхахэм тыншу адыгэбзэкIэ укъоджэри къыбгуроIуэр. Псом япэу а тхылъыр зытепсэлъыхьыр Iунэ тхэкIэкIэ тхауэ Хьэтхэр зэрыса щIыпIэхэм къыщагъуэта тхылъхэр аращ.

Апхуэдэ тхылъу щIэныгъэлIхэр къеджащ щэ бжыгъэ, икIи я тхылъым деж щызыпкъырахащ, япэ щIыкIэ макъкIэ латин тхыкIэкIэ ятху, иужькIэ ахэр адыгэбзэкIэ ятхыжу, итIанэ урысыбзэкIэ зырадзэкIыу. Иджыпсту шэч хэмылъу жыпIэ хъунущ адыгэхэм я адэжьу къалъытэ Хьэтхэм адыгэбзэ яIурылъу зэрыщытар, икIи миллиуан бжыгъэ хъууэ ятIэ тхылъ къагъуэтахэм адыгэбзэкIэ къеджэн зэрыхуейм, жаIащ щIэныгъэлIхэм.

Тхылъ гъэлъэгъуэныгъэр къыщызыIуихым Щомахуэ Татьяна жиIар мыращ:

"Сэ иджыпсту "Хьет жегъыIэ" жысIэм, ар псоми къагурыIуэнущ. Е "Уэ уы хэт?" жысIэм, ар псоми къагурIуэнущ. Хьэтхэм я тхыдэ псор дэ иджыпсту къызыщIэдыубыдэфынукъым. А тхылъ напэкIуэцIу 476 хъури мащIэщ , иджри апхуэдэ Iэджэ пхуэтхынущ хьэтхэм я тхыдэм теухуауэ. Дэ иджыпсту дызытепсэлъыхьыр 3000-2000 гъэ япэрей лъэхъэнэр аращ. ХьэткIэ зэджэу щыта лъэпкъыр псоми къацIыху, Анадолэ щIыналъэмрэ Месопотамиемрэ исауэ. Иджыблагъэ профессор Гобуния и фIыгъэкIэ дэ тлъэгъуащ лекцие Иванов Всеволод ейуэ. Ар тепсэлыхьт гъэщIэгъуэн къэхутэныгъэ ящIам - етIуанэ Хьэт къэрал къызыIуахащ. Ар Месопотамиер аращ. Ауэ ар дэ дыдежкIэ щIэуэ зыгуэртыкъэм, сыт щхьэкIэ жыпIэм, абы я Iунэ тхылъхэм деджэурэ адыгэ цIэ-унэцIэу I00-м нэблагъэ къэдгъуэтащ.

Дэ зэманышхуэкIэ дылэжьащ, ауэ нэхъыбэу иужьырей илъэситхур аращ, нэхъ тегъэщIауэ, иужьырей илъэситIым. Дэ мы тхылъыр тедмыдзэ щIыкIэ Лондон, Нью-Йорк деж ди тхыгъэхэр щытеддзат. Ауэ псом нэхъ дгъэлъапIэу теддзар Мэзку Къэрал Университетым деж щытеддзар аращ. Абыхэм Колхид щIыпIэм деж къэралыбэ конференц ирагъэкIуэкIт. Абы дэ дыкъыщыпсэлъащ. Абдежым къызыхуэсащ щIэныгъэлIхэу Америкэм, Испанием, Италием, Японием, Болгарием, Финляндием щыщу. Дэ егъэлеяуэ дыгузавэу дыкъэпсэлъащ, адыгэ псалъэр щыдгъэкIуащ Егей хы Iуфэм деж. Дэ дыкъэпсэлъа нэужь япэ щIыкIэ псори щэхупс хъуащ, иужькIэ Iэгуауэ хуабжьу къэуащ. ЦIыхухэм къэбыл ящIащ ди къэхутэныгъэхэр".

ПхытIыкI Хьэути къыщыпсалъэм нэхъыбэу гу лъитащ лъэпкъу, щIыпIэу, къэралу Iунэ тхэкIэкIэ тха ятIэ тхылъхэм къыхэщхэм. Абы зэрыжиIэмкIэ, географие фIэщыгъэцIэ куэд иджыпсту Кавказым щыIэу а тхылъхэм къыхощ:

"Сэ мы Iуэхугъуэм солэжь илъэс 40-м щIигъуауэ, сызэрыцIыкIурэ. Сэ си унагъуэм сыт щыгъуи ящIэжу щытащ дэ дызэрыхьэтыр. УпщIэ нэхъыщхьэу иджыпсту щытыр, псалъэхэр къыщагъэсэрэпым щыуагъэ куэд къызэрыхъуар аращ. Сэ куэдрэ согъэщIагъуэр, "дэпхуэдэ щIыкIэу щIэныгъэлIхэр мыбы зэрыхуэкIуар?" - жызоIэри. Псалъэм папщIэ, дэпхуэдэу Лигие къэрал щыIау къызэращIар? Е Мидие къэрал зэрыщыIар дау къызэращIар, мы Iунэ тхылъхэм емыджамэ? Дэпхуэдэу дэ Египет къэралыгъуэм адыгэбзэкIэ дызэреджэр? Мысыр! Энума Элиш и Iунэ тхылъхэм къыхощ а псалъэр: "Мысырым щыщ шу" жиIэу. Абы къикIыр сыт? А зэманым щыгъуэ а къэралыгъуэр щыIащ. Абы дыщIыгъуу жысIэнщи Мысырым я пащтыхьым зэреджэр "пщы". Iунэ тхылъ мыдрей щIыпIэхэм щыIэхэм пащтыхьым зэреджэр "гъэл".

Дэ къыдогъуэт ди тхыдэтххэр зытепсэлъыхьа куэд. Дэ зыгуэр пцIыуэ къыщIедгъэдзкъым, лъэпкъ а тхыдэтххэр зытепсэлъыхьхэр зэрыщыIар къыщIэдгъэбыдэу аращ. Псалъэм папщIэ дэ къэдгъуэтащ лъэпкъ Маан зэрыщыIар. Иджыпстуи Абхазхэм яхэтщ пщIэшхуэ зыхуащIу пщы лъэпкъ Мааныр. АдэкIэ къэттIым, дэ зы гугъухь дыхуозэр. Зы псалъэ гуэрхэм я мыхьэнэхэм зихъуэжащ, илъэс куэдыIуэ блэкIащи. Псалъэм папщIэ нобэрей адыгэбзэкIэ "хьы" жытIэм, абы къидгъэкIыр "къащти хьы" жиIэу аращ. А зэманым щыгъуэ а псалъэм къикIыр "къегъэл" жиIэу арат. Псалъэхэм я мыхьэнэм зэман щыдэкIым зехъуэжри, дыкъыщеджэм къыдгурыIуэн хуейщ хэт "яхьами", хэт "къырагъэлами". А зэманхэм щыгъуэ, 3000-2400 гъэ, япэрей лъэхъэнэм щыгъуэ, псалъэу 2000 нэхъыбэкъым щыIар.

Иджыри зы гъэщIэгъуэн лъэныкъуэкIэ щIэныгъэшхуэ къытхузыIуах мы Iунэ тхылъхэм. Псалъэм папщIэ къалэхэм я цIэхэр. Хьэтусэ жыхуаIэр дэ дидежкIэщ къыщылъыхъуэн хуейр. НэгъуэщI къалэ куэди, а тхылъхэм къыхэщхэм щыщу, къыщылъыхъуэн хуейщ ди щIыпIэхэмкIэ. Псалъэм папщIэ Лабэ жеIэри къыхощ. Дау Лабэ къалэр Мысырым къызэрыщытлъыхъуэныр, а цIэр зезыхьэ псы ежэхыр дыдежкIэ щыIэм? Е Ламэ жыхуаIэр - ар Абхазием щыIэщ. Е псалъэм папшIэ "Шэджэм и нысэ Ламэ" жеIэри къыхощ. Дау Шэджэм нэгъуэщIыпIэ къызэрыщытлъыхъуэныр, ар дыдежкIэ щыIэм? Е нэгъуэщI тхыгъэм къыхощ "Балъкъ ис Хьэзиз ямыукIам" - жеIэри. Дау Балък Анадолэ деж, е Мысырым деж къызэрыщытлъыхъуэныр? Мы щIыпIэхэр псори зыпыщIауэ зы цивилизациеу щытащ".

ПхытIыкI Хьэути мэгъэм щыIащ Хьэтусэ къалэм деж, а щIыпIэхэр щIиплъыкIащ, икIи шэч къыхилъхьэкъым абдежым адыгэхэм я адэжьхэр щыпсэуу зэрыщытар, ауэ абы къикIыу кавказым къэкIуауэ адыгэхэр жиIэкъым, ар мыхъуу ар псори зы къэралу щытауэ, псом дежи зы лъэпкъ исауэ къыхегъэщ. Анкара музеим деж щIэныгъэлIым къыщигъуэтащ Iунэ тхэкIэкIэ тхауэ тхылъ 2000-м нэблагъэ, икIи щогугъу Азие гъунэгъумрэ Кавказымрэ и тхыдэм щыщу напэкIуэцI куэд къызыIуихыфыну.

Къэбэрдей-Бэлъкъэр, Хуитыныгъэ Радио
Бэрокъуэ Артур


Анкара музеим щIэлъ Iунэ тхылъкIэ тха ятIэ тхылъхэр.


Сурэт щIакIуэ цIэрыIуэ КIыщ Мухьэдин егъэщIагъуэр тхылъ тыгъэ къыхуащIар.



Жылагъуэ IуэхущIакIуэ цIэрыIуэ КъуэщIысокъуэ Александр.


Къэбэрдей-Бэлъкъэр бизнес институтым и ректор Хъурей Феликс.

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments