Newsletter
Name:
E-mail:

Тэу Аслъан - ЛIыжъыр кIэлакIэ зышIыгъэр. Нэйпсыим игумэкI. Джабгъу нэпкъхэр ятIысыпIагъэх. Псынэр зыщатхъущтыгъэр

admin - 2015-09-01 11:53:13

Типсыхэм шIогъэшхо ахэлъ 

Мыекъуапэ икъыблэ-къокIыпIэкIэ щырегъажьэшъ, кIэй хъоо-пщау зэныбжь къушъхьэхэмкIэ чыжьэу макIо. Ар къалэм ыцIэ къызтекIыгъэ Мыекъу. Мыекъо къокIы­пIэмкIэ - Мэхъош къушъхьэм, къохьапIэмкIэ - Нэгые тхыцIэм къагъэгъунэ. Мыекъуапэ щырагъажьэшъ, а бгы­шъхьитIумэ къушъхьэхэм анэсэу зызэпащы. Мы чIына­лъэр егъэшIэрэ абдзэхэ чIыгужъ, къокIыпIэ лъэны­къом­кIэ гъэзагъэхэр мэхъошхэм яхэпIагъэх.

Къэбарыжъым къызэрэщи­IорэмкIэ, Нэгые зэолI лIыбла­нэщтыгъ. Зэгорэм игъусэхэр хэкIодагъэхэу, ежь пыйхэм къа­IэкIэкIыжьыгъэу къылъычъэхэзэ, Шъхьэгуащэ къыIулъэдагъ. Къэмыуцоу, шым зэрэтесэу псым къыхапкIи, къызэпыры­сы­­кIыжьыгъ. Къепсыхи, ищы­гъын­хэр зыщихыгъэх, ыфырзыхи зыщилъэжьыгъэх, мыгуIэу шым екIэси къыIукIыжьыгъ. ИжъыкIэ зэрэхэбзагъэу, ащ фэ­дэ лIыхъужъым пыйхэр кIэ­лъыожьыгъэхэп, лъэпкъми лъытэныгъэ фишIыщтыгъэ. ЗэолI гушхом ыцIэкIэ бгышъхьэу къы­зэпкIэхыжьыгъагъэм Нэгыежъ тхыцIэкIэ еджагъэх. Мы бгы­шъхьэ кIыхьэм Шъхьабэ раIоуи мэхъу.

Мыекъо кIэимкIэ километ­ри­пшIым тIэкIу ехъоу узыкIокIэ, псэупIэу Тульскэм уIокIэ. Мыр зыдэщысыр Мэ­хъош къушъхьэ лъап, Шъхьэгуащэ речъэкIы. ИчIыпIэхэр дэхэ за­кIэх. Чъыгыбэу зэхэт мэзхэри, губгъо хъоо-пщаухэри, псы­нэкIэчъхэри пэблагъэх. Джырэ Тульскэм пэмычыжьэхэу, Кавказ заом ыпэкIэ, ХьакIэм­зыежъымрэ Еджэркъуаерэ щы­сыщтыгъэх.


ЛIыжъыр кIэлакIэ зышIыгъэр


Пэсэрэ лъэхъанэхэм мы чы­лэхэм апэблагъэу лIыжърэ ныо­рэ щыпсэущтыгъэх. Лъфыгъи ямыIэу язэкъуагъ, аныбжькIэ жъы дэдэхэу, къатмыш хъу­гъагъэх, ежьхэм афэдэу жъы хъугъэу зы пчэн одыжъ яIагъ. Гъатхэ горэм уцхэр къэшъхъы­гъэхэу лIыжъым пчэныжъыр дифи псыIушъомкIэ ыфыгъ. Хьайуан туснакъыр лъэпаозэ, уц къэкIыгъакIэр зы купрэ пичишъ, псынэкIэчъым Iухъагъ. ЛъэгонджэмышъхьэкIэ тIыси, псы ешъуагъ. ОшIэ-дэмышIэу пчэныжъыр чэцI цIыкIу къэхъу­жьыгъ, тIыраезэ псым къыIу­кIыжьыгъ. ЛIыжъым ылъэ­гъурэр ыгъэшIэгъуагъ. Ежьыри псынэкIэчъым Iугъуалъхьи, ыжакIэ хаоу зыхиуIуби ешъуагъ. Ащ лъыпытэу лIыжъыр кIэлэ бжьышIо ныбжьыкIэ къэ­хъужьыгъ. Зэу шIомышIэу, къэнэгъэ мафэм чэцI дэхэжъыем пэтыгъ. Тыгъэр зехым, пчэ­ныр къырифыжьэжьыгъ. Зынэсыжьым, ебытаоу Iэгум дэт иныо еджагъ:

- А ныу, непэ сыкъэ­пшъыгъ, мэлакIэ сыкъэлIагъ. Iанэ къысфэшI!

- А сикIал, сыд мы къа­пIо­хэрэр? - зэхъокIыгъэ хъу­гъэ илIыжъ ышIэжьыгъэп.


Нэйпсыим игумэкI


ЛIыр зэхъокIыгъэ зэрэхъу­гъэр къыгурыIуи, къехъулIагъэр къыIотагъ. Ныожъым зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ, ежьыри ныбжьыкIэ хъужьы шIоигъо хъугъэ.

Нэф къызэрэшъыщтым дэ­гуIэу, чэщ реным бзылъфыгъэр чъыягъэп. Пчэдыжьым чэцIыр лIыжъым зыдефым, лъэубабэзэ ауж ихьагъ.

ПсынэкIэчъым хьазырэу нэсыхэ зэхъум, лIыр къэгуIагъ. Iуищэнышъ, ригъэлъэгъунэу зы­реIом къыфидагъэп.

- СыздэкIощт лъэныкъор къэгъэлъэгъо къодыери нахьыбэ сыфаеп, сэр-сэрэу къэзгъо­тыщт, о пчэным фэсакъ, - къыриIуагъ.

Iэ зыдишIыгъэмкIэ ныор кIуи, нэпкъым ехыгъ, ау къэмыкIо­жьэу бэрэ къэты зэхъум, лIыр гумэкIы фежьагъ. ОшIэ-дэмышIэу зы­дэ­кIуагъэмкIэ сабый гъы мэкъэ­шхо къэ­Iугъ. Ар ­зыфи­хьы­щтыр ымышIэу къыз­диIукIырэмкIэ кIуагъэ. Плъэмэ, иныо ищыгъын нэтхъэ-патхъэмэ сабый быдзашъо ахэлъ, зэготхъэу мэ­гъы. Иныо нэйпсые псы бащэ зэрэри­шъугъэр къыгуры­Iуагъ, ау сыд ышIэн? Нэнаужъые хъужьыгъэ ишъхьэгъусэ къызэкIоцIищыхьи ядэжь къыхьыжьыгъ.

Шъыпкъэ, мыр пшысэ, ау ти­псыхэм шIогъэшхо зэрахэлъыр дэгъоу къытегъашIэ.

АдыгэхэмкIэ анахь чIынэлъэ дахэу щыIэр Тхьэм къытипэсыгъ. ТичIыопс хэтых мэз кIырхэр, губгъо лэжьэкIупIэхэр, къушъхьэ фыжь лъагэхэу зышыгухэр уашъом едысхэрэр. ЕгъэшIэрэ ос щтыгъэхэу ахэм ателъхэм къакIэчъырэ псы къар­гъохэр типсыхъо­хэм якъежьа­пIэх. Хьалыгъонэ зэжъухэм ащыбыжъутэхэзэ, чъэрычъэкIэ бгы тIуакIэхэр къызэранэкIых, шъоф зэныбжьхэм къарэлъадэх, етIанэ япсыхэр шъырытэу рахьыжьэ­хэшъ, Пшызэ фахьых. Типсы­хъо­хэм янэпкъхэм къоджэ-къуа­джэу тичылагъохэр къягъэтIы­сэкIыгъэх.

Джабгъу нэпкъхэр ятIысыпIагъэх


ИжъыкIэ джырэ фэдэу сэмэгубгъухэр чылэгъо хапIэкIэ аубытыщтыгъэхэп. Джа­бгъу нэпкъхэр ары псэупIэкIэ хахыщтыгъэхэр. Пшызэ исэмэ­губгъукIэ хэлъэдэрэ типсыхъо­хэм яджабгъу нэпкъхэр, сэмэгухэм ялъытыгъэмэ, нахь лъагэх. Ащ ишIуагъэкIэ, псыр къиугъэми, оешхоми, гъатхэм осыр къэжъугъэми, унэхэм, бгъагъэхэм псыр къакIао­щты­гъэп. Пасэм тятэжъ пIашъэхэр Iушэу псэущтыгъэх - лъэгуа­нэхэм чылэхэр арагъэтIыс­хьэщтыгъэхэп. Тэ тыщыгъуаз тикъуаджэхэм, къутырхэм псыр къакIэмыоу джы илъэс къы­зэрэхэмыкIырэм.

IушыгъэкIэ псыр бгъэфедэмэ, шIогъэшхо къыпфихьыщт, ау федэу къыхэкIыщтымрэ иягъэу къэкIощтымрэ зыфэ­дэщтым икъоу уемыгупшысэу, Краснодар псыIыгъыпIэр зэ­рашIыгъэм фэдэмэ, шIу ущымыгугъ. АдыгэхэмкIэ ар зэра­рышхо хъугъэ, хэгъэгуми федэ­шхо къыфихьыгъэу пIон плъэ­кIыщтэп.

Мыщ дэжьым къэIогъэн фае цIыфхэм нэфынэ къязытырэ МайГЭС-рэ БелГЭС-рэ Шъхьэгуащэрэ Пщыщэрэ зэратыра­шIыхьагъэхэр. Ахэр псэолъэ пшъхьапэх, илъэс пчъагъэ хъу­гъэу шIогъэшхо къахьызэ мэ-ла­жьэх. «Псыр псэм ызы­ны­къу!» аIуагъ. ИжъыкIэ псы­хъо­хэм къахахыщтыгъэ псым ешъо­щтыгъэх, рыпщэрыхьэщты­гъэх, хьайуан-хэр псашъо ра­фылIэ­щтыгъэх, зыщагъэпскIыщтыгъэ. Гопэгъоу гъэмэфэ фэбэшхом Лабэми, Фарзэми, Шъхьэгуащэми, Пщыщэми, Псэкъупсэми, Афыпсыми, адрэ псыхъо­жъыехэми за­щыб­гъэпскIымэ, лъэшэу гугъатхъэ, уагъэучъы­Iатэ. ЕтIани ар, мыгъэ ­фэдэу тыгъэр лъэшэу цакъэ зыхъукIэ, пшъхьапэщт. Зыгъэп­скIы­пIэмэ апэблагъэу мыжъуа­кIэмэ псынэкIэчъыпсыхэр къа­чIэкIых. IэкIэ тIэкIу иуутхъур­быкIмэ, нэ­псым фэдэу къаргъоу, чъыIэу къехъо.


Псынэр зыщатхъущтыгъэр


Джы псынэхэм якъэбар. Сыдрэ адыгэ чылагъуи псыхъо Iусыгъэу псынэкIэчъыпс емы­шъуагъэ щыIэп.

Тикъоджэ цIыкIоу Тэуйхьаблэ и Мартэ кIэй псынэкIэчъ­хэр чIыпIэ-чIыпIэу къыщычIэу­щтыгъэх. Псынэхэр урамхэм атетыщтыгъэх, щагухэми адэтыщтыгъэх. Псы къабзэ щы­кIэ­щтыгъэхэп, ау гъэмафэрэ чы­лэм дэсхэри, шъофым щылажьэхэрэри, унагъохэм ябылымхэм ыкIи колхоз Iэхъо­гъу­хэм апэтхэри Нэутагъэ ипсы­нэкIэчъ ары зашъощтыгъэхэр. Ипс къаргъоу, къыкIэчъырэр зы­мыухыщтыгъэ псынэкIэчъ ­шIа­гъор псыIыгъыпIэу ашIыгъэм ыгъэсэигъап.

Джырэ тилъэхъанэ псэупIэ ини цIыкIуи ащагъэфедэрэ псыр куоу чIым къычIащы, башнэмэ арагъахъо, етIанэ чIычIэгъ сырыбхэмкIэ унагъохэм ара­щалIэх.

Псынэпсым нэмыкIэу Адыге­им ичIычIэгъ псы зэмы­лIэужы­гъохэр - фабэхэу, Iэзэгъухэу, минералхэр ахэлъхэу - къы­чIащы. Яшъох, пкъынэ-лынэ уз­хэр, кIоцI узхэр, нэмыкIхэр ара­гъэхъужьых. Ижъым-ижъыжьым къыщегъэжьагъэу ахэр агъэфедэх. ПсыкъычIэкIыпIэхэм зыгъэпсэфыпIэхэр аща­гъэпсыгъэх, гъэ къэс цIыфыбэ къякIуалIэ, ащяIазэх, япса­уныгъэ ащагъэпытэ.

Арышъ, ыпшъэкIэ къэтIотэгъэ пэсэрэ тхыдэм шъыпкъэ­гъэ лъапсэ горэ имыIэу пIон плъэкIыщтэп.

Тэу Аслъан 

Археолог, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаI.

Адыгэ Макъ

 

Add comment

Name : *
Country :
E-mail :
Subject : *
Comment :
Users Comments